Dawa Zako, Uhai Wako: Jiandae Kabla Maafa Hayajafika

Mvua kubwa ilinyesha usiku kucha wakati wa mafuriko ya msimu wa masika yaliyoathiri maeneo ya Nairobi mnamo 2023, na familia nyingi ziliamka asubuhi zikigundua barabara zimefurikwa. Katika hali kama hiyo, watu wana dakika thelathini — wakati familia iko pamoja, lakini mtoto anahitaji dawa yake ya pumu ambayo imebaki ndani ya chumba chenye maji magotini.

Hii ndiyo hali ambayo familia nyingi zinaikabili wakati wa mafuriko ya msimu wa masika — si katika sinema, bali katika vitongoji vya Nairobi, Kampala, Dar es Salaam, na maeneo mengi ya Afrika Mashariki. Tatizo si kwamba hawakujua janga lingeweza kutokea. Tatizo ni kwamba hawakuwa wamefikiria dawa na mahitaji ya afya kama sehemu ya maandalizi yao ya dharura.

Mahitaji ya afya ya familia yanaweza kudhibitiwa wakati mfumo wa kawaida wa hospitali na maduka ya dawa haujafikiwa — hilo ndilo lengo la makala hii, si orodha ya jumla ya vitu vya kubeba.

Jenga Orodha ya Dawa Yako ya Akiba Kuanzia Leo

Hatua ya kwanza si kununua kitu chochote. Ni kukaa na karatasi na kufanya tathmini ya uhalisi: ni dawa gani katika nyumba yako ambazo zikisimama — zingeweza kusababisha tatizo kubwa la kiafya? Jibu hilo ndilo msingi wa akiba yako ya dawa.

Gawanya dawa za familia yako katika makundi mawili. Kundi la kwanza: dawa ambazo kusimama kwake kwa siku moja au mbili kunaweza kuleta hatari ya kweli — insulini kwa wagonjwa wa kisukari, dawa za moyo, dawa za kifafa, dawa za shinikizo la damu. Kundi la pili: dawa ambazo zinaweza kusubiri kidogo — dawa za maumivu, vitamini, dawa za baridi na kikohozi. Kwa kundi la kwanza, lengo ni akiba ya angalau wiki moja. Kwa kundi la pili, siku chache zinatosha kuanza.

Ukimaliza orodha hiyo, zungumza na daktari wako au mfamasia katika ziara yako ya kawaida — si kwa dharura maalum, bali kama sehemu ya mazungumzo ya kawaida ya afya. Waambie unajaribu kuwa na akiba ndogo ya dawa muhimu kwa ajili ya dharura. Wengi watakusaidia kupanga hilo ndani ya mfumo wa kawaida wa dawa, kama inavyodhihirishwa na miongozo ya WHO kuhusu uandaliaji wa dawa katika majanga.

• Andika jina la dawa, kipimo (dosage), na mara ngapi inachukuliwa kwa siku
• Andika tarehe ya kumalizika (expiry date) na uangalie kila miezi mitatu
• Hifadhi orodha hiyo kwenye simu yako na nakala ya karatasi kwenye mfuko wa dharura
• Mwambie mtu mmoja wa familia — si wewe peke yako — mahali dawa zilipo

Kuhifadhi Insulini na Dawa Zinazohitaji Baridi: Ukweli Usiopigwa Kelele

Watu wengi wanaoishi na kisukari wanajua insulini inahitaji jokofu. Wachache wanajua kwamba insulini nyingi za kisasa zinaweza kuhifadhiwa nje ya jokofu kwa hadi siku 28 — mradi hazijakabiliwa na joto kali kupita kiasi (zaidi ya nyuzi 25–30 Celsius, kulingana na aina ya insulini, kwa mujibu wa maelekezo ya watengenezaji kama Novo Nordisk na Sanofi). Hii ni taarifa muhimu sana wakati umeme unapokatika — ambayo hutokea mara kwa mara katika maeneo ya Afrika Mashariki wakati wa dhoruba. Angalia kifurushi cha insulini yako na usome maelekezo ya mtengenezaji, au uliza mfamasia wako kuhusu aina unayotumia.

Wakati umeme unapokatika, usifungue jokofu mara kwa mara. Jokofu iliyofungwa inaweza kudumisha baridi kwa masaa manne hadi sita. Ukiwa na cooler bag na barafu ya gel (gel ice packs) — zana ndogo na rahisi kupatikana kwenye maduka mengi — unaweza kuongeza muda huo. Bag kama hiyo, inayotumiwa kwa kawaida kubeba chakula cha safari, inaweza kuwa zana ya kweli ya kuokoa maisha kwa mtu anayetegemea insulini.

Hatua tatu za msingi za kuhifadhi insulini wakati wa dharura ni hizi: kwanza, weka insulini inayotumika sasa kwenye cooler bag yenye barafu ya gel mara umeme unapokatika — usisubiri masaa mengi; pili, hifadhi akiba ya insulini ambayo haijafunguliwa kwenye chombo kingine cha baridi tofauti, ili ikisharibika moja nyingine ibaki salama; tatu, andika kwenye mfuko wako wa dharura joto la juu zaidi linaloruhusiwa kwa insulini yako maalum, kwani aina mbalimbali zina mipaka tofauti.

Tatizo kubwa zaidi la insulini wakati wa dharura si joto peke yake — ni kukosa habari sahihi. Wakati familia inapokimbia haraka, insulini inabaki nyumbani kwa sababu mtu alidhani “itashughulikiwa baadaye.” Kwa hiyo, weka insulini yako kwenye mfuko wako wa dharura kama vile unavyoweka pasipoti yako — si kama kitu cha kumkumbusha baadaye.

Kwa maelezo zaidi kuhusu jinsi ya kujitayarisha kwa kukatika kwa umeme, ambayo huathiri uhifadhi wa dawa, angalia makala hii: Umeme Ukakatika: Je, Nyumba Yako Iko Tayari?

Kosa Kubwa Ambalo Familia Nyingi Hufanya: Kutegemea Hospitali Itakayokuwepo

Mfumo unaojitokeza mara kwa mara katika vituo vya uhamishaji — ulioandikwa katika ripoti za Kenya Red Cross baada ya mafuriko ya masika ya 2018 na 2023 — ni watu wanaofika bila dawa zao muhimu, wakiamini kwamba hospitali au kliniki itakuwa karibu. Wakati wa mafuriko au dhoruba kubwa, vituo vya afya vinaweza kuwa vimefurikwa, vikishughulikia majeruhi, au hata vikusudiwe kwa wafanyakazi wao wenyewe kuondoka maeneo hatarishi. Siku ya pili ya makazi ya dharura ndiyo ngumu zaidi — si siku ya kwanza. Siku ya kwanza, hisia za haraka zinabeba watu. Siku ya pili, hisa ya akili zinaisha, na haja za matibabu zinaanza kuonekana wazi.

Kosa lingine kubwa ni kudhani kwamba dawa unazoweza kununua bila daktari — kama paracetamol au dawa za tumbo — hazihitaji mpango. Zinaitaji. Katika hali ya dharura, maduka ya dawa yanafungwa. Hifadhi ndogo ya dawa za kawaida — paracetamol, ORS (maji ya kunywa kwa kudhibiti upotevu wa maji mwilini), dawa za kuharisha, plasters, na banadage — inaweza kutoa utulivu mkubwa wakati familia inakabiliwa na msongo wa hali ngumu.

Tatizo lingine ambalo linaonekana mara nyingi: watu hawajui kwa undani hali ya kiafya ya mwanafamilia mzee au mtoto wao. Wakati daktari wa kituo cha dharura anauliza “anachukua dawa gani?” — jibu linakuwa “sijui vizuri.” Hilo linaweza kupoteza muda muhimu. Kadi ndogo ya habari za kiafya — jina, hali ya afya, dawa na kipimo — inaweza kuokoa maisha. Makala hii inaweza kukusaidia kuiandaa: Kitambulisho cha Dharura ya Familia: Kadi Ndogo Inayoweza Kuokoa Maisha.

Mahitaji Maalum: Watoto Wachanga, Wazee, na Watu wenye Ulemavu wa Kimwili

Watoto wachanga wanaotegemea maziwa ya fomula wanahitaji mpango tofauti kabisa. Maji ya bomba yanaweza kukatika au kuwa si salama kunywa wakati wa mafuriko. Hii inamaanisha huhitaji tu akiba ya fomula, bali pia njia ya kupata maji safi ya kuchemsha — lita kumi hadi ishirini za maji yaliyohifadhiwa kwa ajili ya matumizi ya siku tatu, au vidonge vya kusafisha maji (water purification tablets). Mama wanaonyonyesha wana wasiwasi mdogo zaidi katika hali hii, lakini hata wao wanaathiriwa na msongo wa mawazo na njaa — mambo ambayo yanaweza kupunguza maziwa. Hifadhi ya chakula cha mama wanaonyonyesha ni sehemu ya mpango wa afya ya mtoto.

Wazee wanaotumia dawa nyingi (polypharmacy) wanahitaji mtu mwingine — si wao wenyewe tu — anayejua orodha yao ya dawa. Akili inaweza kuchanganyikiwa wakati wa msongo wa dharura, hasa kwa mtu mzee anayeishi peke yake. Andika orodha ya dawa zao kwenye karatasi moja iliyolaminishwa (au kwenye simu ya ndugu wa karibu), na orodha hiyo iwe pamoja na mfuko wao wa dharura.

Watu wanaotumia vifaa vya matibabu vinavyotegemea umeme — kama mashine za kupumua (CPAP), vifaa vya dialysis nyumbani, au vipu vya kusikia vinavyohitaji chaji — wanapaswa kupanga mapema na hospitali yao au kliniki kuhusu hatua za dharura. Shirika la Kenya Red Cross (redcross.or.ke) lina orodha ya vituo vya msaada ambavyo vinaweza kutoa usaidizi wa ziada kwa watu wenye mahitaji maalum wakati wa majanga.

Uamuzi Mgumu: Kukaa Nyumbani au Kuondoka — Kipimo cha Kutumia

Swali hili — kukaa au kuondoka — linaonekana rahisi kwenye karatasi, lakini linakuwa gumu sana wakati mvua inanyesha, watoto wanalia, na jirani anasema mambo mawili tofauti. Hapa kuna kanuni rahisi ya kutumia kuhusu mahitaji ya afya hasa:

Kama mtu katika familia yako ana hali inayohitaji dawa ambazo zimekwisha, zinaelekea kumalizika ndani ya masaa 24, au zinahitaji baridi na umeme umekatika kwa zaidi ya masaa sita — hiyo ni ishara ya kuondoka, si ya kusubiri. Usitegemee kwamba dawa itapatikana baadaye au kwamba umeme utarudi hivi karibuni. Wakati wa mafuriko, muda ni dawa yenyewe.

Ukiamua kukaa nyumbani (shelter in place), hakikisha una angalau lita tatu za maji kwa kila mtu kwa siku — kiasi kinachopendekezwa na WHO kwa matumizi ya kunywa na usafi wa msingi — dawa za siku tatu mbele, na njia ya kuwasiliana na nje kama hali ikiwa mbaya. Angalia miongozo ya hali ya hewa kutoka Idara ya Meteorologia ya Kenya (meteo.go.ke) — taarifa zao za mvua kali na tahadhari za mafuriko zinaweza kukupa muda wa kutosha wa kupanga uamuzi huo.

Kwa familia zinazokaa karibu na maeneo ya maporomoko ya ardhi — hasa kwenye vilima vya Kenya Kati, Mlima Elgon, ambako maporomoko ya 2010 yaliua watu zaidi ya mia moja kulingana na taarifa za Serikali ya Kenya, au maeneo ya kaskazini mwa Tanzania — uamuzi wa kuondoka unapaswa kufanywa mapema zaidi kuliko unavyofikiri. Soma ishara za ardhi kwa undani zaidi hapa: Ardhi Inazungumza: Jinsi ya Kusoma Ishara za Hatari.

Ndani ya Kituo cha Uhamishaji: Jinsi ya Kudhibiti Afya Yako Wakati Habari Hazipo

Mfumo unaojitokeza mara kwa mara katika vituo vya uhamishaji ni msongamano wa habari — au ukosefu wake. Watu wengi wanafika wakiwa na maswali: “Hospitali iko wapi? Dawa yangu inapatikana? Daktari yuko?” Lakini katika vituo hivyo, mara nyingi hakuna mtu mmoja anayejua picha nzima. Masimulizi yanasambaa. Watu hufanya maamuzi makubwa kulingana na habari zilizo nusu-sahihi. Hilo ni tatizo la kweli, lililorekodiwa katika tathmini za baada ya majanga za UNHCR na Kenya Red Cross.

Jambo moja unaloweza kufanya ili kujilinda: tafuta mtu mmoja wa mamlaka ndani ya kituo — mhusika wa Red Cross, mwanachama wa timu ya afya, au kiongozi wa eneo — na muulize moja kwa moja maswali yako ya kimatibabu. Usitegemee masimulizi ya jirani — hata kama anaonekana ana habari nzuri. Habari katika hali ya dharura zinabadilika kila saa, na mtu mmoja anayeweza kukupa jibu sahihi ana thamani zaidi ya watu kumi wanaokisiakisia.

Kama una mwanafamilia mwenye hali ya afya inayohitaji umakini zaidi — mtu mzee, mtoto mchanga, mtu mwenye ugonjwa sugu — arifu mhusika wa timu ya afya ya kituo mara unapofika. Usimwache aonekane mwenyewe baadaye. Hii ni hatua moja ndogo ambayo inaweza kubadilisha kabisa jinsi anavyohudumiwa.

Kupanga mawasiliano ya familia kabla ya dharura kunaweza pia kupunguza mzigo wa msongo katika vituo hivyo. Makala hii inakusaidia kuandaa mpango huo: Familia Yako Salama: Panga Mawasiliano Kabla ya Janga.

Kitu Kimoja Unachoweza Kufanya Sasa Hivi — Dakika Kumi, Si Zaidi

Usisubiri mpaka msimu wa mvua uanze, au hadi ushauri wa majirani, au hadi utakapokuwa na muda mzuri. Fanya hivi sasa hivi, hata kama una dakika kumi tu:

• Nenda kwenye mkoba wako wa dawa nyumbani. Toa kila kitu. Angalia ni dawa zipi muhimu, ni zipi zimekwisha muda, na ni zipi unahitaji kuomba daktari ziongezwe.
• Andika orodha moja ndogo ya dawa muhimu za kila mtu wa familia — jina la dawa, kipimo, na mara ngapi inachukuliwa. Hiyo ni dakika tano.
• Amua mahali moja katika nyumba ambako dawa hizo zitahifadhiwa pamoja — si kwenye vyumba tofauti, si kwenye mifuko mbalimbali. Mahali pamoja, mtu wote wanalijua.
• Kama una mwanafamilia anayeishi na kisukari, shinikizo la damu, au ugonjwa wa moyo — hii ndiyo wiki yako ya kuzungumza na daktari wako kuhusu akiba ya dawa. Omba sasa, usikae ukisubiri hali ya dharura.

Hatua hizo za msingi hazihitaji pesa nyingi. Hazihitaji vifaa maalum. Zinahitaji uamuzi mmoja tu: kuamua kwamba afya ya familia yako ni sehemu ya maandalizi ya dharura — si kitu kinachoweza kushughulikiwa “baadaye.”

Ukitaka kuendelea na maandalizi ya familia yako kwa mapana zaidi, makala hii inatoa mfumo kamili wa hatua moja moja: Familia Yako Salama: Panga Mpango wa Dharura Leo.

Muhtasari: Maandalizi ya Afya si Suala la Bahati — ni Uamuzi

Katika hali za dharura za mafuriko, dhoruba, au maporomoko ya ardhi — ambayo yanazidi kuwa ya kawaida katika Afrika Mashariki wakati wa masika — mfumo wa afya unaweza kushindwa kukufika kwa wakati. Hilo si udhaifu wa mfumo peke yake; ni ukweli wa hali ya dharura. Familia zinazopita vizuri katika hali kama hizo si zile zenye bahati — ni zile zilizofikiria mapema.

Akiba ya dawa, mpango wa kuhifadhi insulini wenye hatua wazi za baridi, orodha ya afya ya kila mwanafamilia, na ujuzi wa wapi kwenda na nini kusema — vitu hivi havichukui muda mwingi kuandaa. Vinachochukua ni nia ya kukaa na kufikiri kabla ya dharura, si wakati wa dharura.

Mwisho, kumbuka: wakati wa msongo, habari sahihi ni dawa yenyewe. Shiriki habari hizi na mwanafamilia mmoja leo — mtu anayehudumia mzee, au mama mwenye mtoto mchanga. Hiyo ndiyo hatua ya kwanza.

Kwa habari za hali ya hewa na tahadhari za mafuriko katika eneo lako, fuatilia taarifa za mara kwa mara kutoka Kenya Red Cross na Idara ya Meteorologia ya Kenya.