Choo cha Shimo Kikifurika: Mpango wa Jirani Kulinda Visima

Katika maeneo mengi ya Afrika Mashariki, familia kadhaa hutumia choo kimoja cha shimo ndani ya ua mmoja. Mvua kubwa inaponyesha na maji kutuama, choo hicho huwa si suala la faragha tu — huwa suala la afya ya kila mtu anayeishi hapo, na mara nyingi cha maji ya kisima kilicho hatua chache tu kutoka pale.

Makala hii haizungumzii choo cha ndani cha begi kwa familia moja. Inazungumzia choo kinachotumiwa na watu wengi: shimo linalojaa, kisima kilicho karibu, na maamuzi ambayo mtu mmoja katika ua — mwenye nyumba, mzee wa mtaa, mwalimu, au kiongozi wa kikundi cha majirani — anapaswa kufanya kabla na baada ya mafuriko. Ni mpango wa pamoja, si wa nyumba moja.

Kwa nini shimo la choo ndilo hatari ya kwanza mafuriko yanapoingia

Shimo la choo ni tundu lililojaa vitu ambavyo havipaswi kugusa maji ya kunywa. Maji ya mafuriko yanapopanda, mambo matatu hufanyika kwa wakati mmoja:

• Shimo hujaa kutoka chini. Maji ya ardhini yanapopanda, yanaingia shimoni na kusukuma yaliyomo juu — hata kama mvua haijaingia moja kwa moja.
• Maji yanayotiririka juu ya ardhi huingia mdomoni mwa shimo. Ua ulio tambarare hukusanya maji na kuyapeleka mahali palipo wazi zaidi, ambapo mara nyingi ndipo mdomo wa choo ulipo.
• Yaliyomo husambaa uani. Hapo hayako tena shimoni. Yako pale watoto wanapotembea bila viatu na pale ndoo za maji huwekwa.

Kutoka kwa uzoefu wa kukabiliana na maafa, hili ndilo kosa ambalo huonekana mara kwa mara: watu hulinda vitu — magodoro, magunia ya nafaka, vyombo — na kuliacha shimo la choo kama kitu kisichoweza kufanyiwa lolote. Lakini shimo ndilo huamua kama wiki mbili zijazo zitakuwa za usumbufu tu, au za watu kuugua mmoja baada ya mwingine.

Tofauti kati ya makazi mawili yaliyoathirika kwa kiwango sawa mara nyingi si kiwango cha maji. Ni kama mtu fulani alifunika shimo na kuzuia maji siku moja kabla.

Umbali kati ya shimo na kisima: kipimo cha kuanzia

Miongozo ya kimataifa ya usafi wa dharura (Sphere) inatumia vipimo viwili rahisi vya kukumbuka:

• Angalau mita 30 kati ya shimo lolote la choo na chanzo chochote cha maji ya kunywa — kisima, kisima cha mkono, au chemchemi.
• Angalau mita 1.5 kati ya sakafu ya shimo na kiwango cha juu cha maji ya ardhini. Wakati wa msimu wa mvua, kiwango hicho huwa juu zaidi kuliko unavyokumbuka kutoka kiangazi.

Vipimo hivi ni vya kuanzia, si sheria ya kila mahali. Mchanga wa kichanga husafirisha uchafu mbali zaidi kuliko udongo wa mfinyanzi. Muhimu zaidi kuliko namba: mteremko. Kama maji yanatiririka kutoka kwenye choo kuelekea kisimani, mita 30 hazitoshi. Kama yanatiririka kutoka kisimani kuelekea chooni, uko salama zaidi.

Njia ya kuthibitisha bila kifaa chochote: mwaga ndoo ya maji karibu na mdomo wa shimo siku ya jua na tazama yanakoelekea. Yakielekea upande wa kisima, umepata jibu lako kabla mvua haijakupa.

Kama shimo lipo karibu mno na kisima na huwezi kulihamisha sasa, hilo si sababu ya kukata tamaa — ni sababu ya kupanga kwamba baada ya mafuriko, maji ya kisima hicho yatatibiwa kabla ya kunywewa, bila kuuliza kama yanaonekana safi.

Kabla ya mvua: kazi tatu za siku moja kwa ua wa pamoja

Kazi hizi tatu zinaweza kufanywa na watu wawili au watatu ndani ya masaa machache, kwa vifaa vinavyopatikana sokoni au tayari vipo ndani ya ua.

1. Inua mdomo wa shimo

Jenga ukingo wa saruji, matofali, au udongo mgumu kuzunguka mdomo wa choo, urefu wa angalau sentimita 15 juu ya ardhi inayozunguka. Ukingo huu huzuia maji yanayotiririka juu ya ardhi kuingia ndani. Ni kazi ndogo yenye athari kubwa kuliko karibu kitu kingine chochote unachoweza kufanya siku hiyo.

2. Tengeneza mfuniko unaokaa vizuri

Mfuniko wa mbao mzito, bati lililoimarishwa, au saruji — kitu kinachoweza kuwekwa juu ya tundu na kisiondoke kwa upepo au maji. Hii inatimiza mambo mawili: huzuia maji na huzuia nzi. Weka jiwe juu yake.

3. Chimba mfereji mdogo wa kuelekeza maji

Mfereji wa kina cha sentimita 20 unaozunguka choo kwa umbali wa mita moja, ukielekeza maji mbali na shimo na mbali na kisima. Usiuelekeze kwa jirani — hilo huhamisha tatizo tu na huharibu ushirikiano utakaohitaji baadaye.

Kwa ua wenye nyumba nyingi, kazi hizi hufanikiwa zaidi zikipangwa kwa pamoja mapema, si siku mvua inaponyesha. Mkutano wa dakika ishirini kabla ya msimu wa mvua huamua nani ananunua saruji, nani anachimba, na nani anaweka akiba ya majivu.

Shimo likijaa au kufurika: nini cha kufanya sasa hivi

Kama tayari maji yameingia au yaliyomo yanaonekana karibu na mdomo, hatua ni hizi, kwa mpangilio huu:

1. Acha kukitumia mara moja. Kuendelea kukitumia huongeza kiasi kinachoweza kufurika.
2. Funika na uweke uzito juu. Mfuniko, kisha jiwe au tofali.
3. Weka alama ya hatari inayoonekana. Fimbo yenye kitambaa, au mzunguko wa mawe. Hii ni kwa ajili ya watoto na wageni wanaokuja usiku.
4. Waambie majirani wote wa ua. Kwa sauti, si kwa kudhani watagundua. Mtu asiyejua ndiye atakayeenda huko saa tisa usiku.
5. Anzisha choo cha muda kabla hakijahitajika. Saa mbili za kuandaa ni bora kuliko dakika kumi za dharura.

Usimwage maji ya kusafisha shimoni ukidhani utapunguza harufu. Unaongeza tu kiasi na kuharakisha kufurika. Na usimimine yaliyomo kwenye mfereji wa maji ya mvua wala mtoni — hiyo ni njia ya moja kwa moja ya kupeleka ugonjwa kwa watu wa chini ya mkondo, ambao mara nyingi ni majirani wanaotumia maji hayo hayo.

Choo cha muda kwa nyumba 5 hadi 10

Kwa kundi la familia kadhaa, choo cha muda si tundu jingine haraka haraka. Ni mpangilio wenye maamuzi manne.

Mahali

Mita 30 au zaidi kutoka chanzo chochote cha maji, upande wa chini wa mteremko kutoka kisimani, mbali na mahali chakula kinapoandaliwa, lakini si mbali mno kiasi cha watu kuogopa kwenda usiku. Umbali unaoogopesha huzalisha matumizi ya vichakani, ambayo ni mbaya zaidi kuliko choo kilicho karibu kidogo.

Muundo

Chaguo rahisi: ndoo yenye mfuniko iliyowekwa ndani ya fremu ya mbao, ikiwa na begi nene ndani yake. Kila mtumiaji humwaga kikombe cha majivu au udongo mkavu baada ya kutumia. Njia hii huzuia harufu na nzi vizuri kuliko tundu wazi, na huepuka kuchimba shimo jipya katika ardhi iliyojaa maji — jambo ambalo mara nyingi haliwezekani wakati wa mafuriko.

Idadi na faragha

Miongozo ya Sphere inapendekeza choo kimoja kwa kila watu 20 kama kiwango cha juu, na inasisitiza vyoo vya wanawake kuwa tofauti na vya wanaume pale inapowezekana. Sababu si adabu peke yake — ni usalama. Mlango unaofungika kutoka ndani, na njia yenye mwanga au tochi iliyowekwa pale, hupunguza hatari halisi kwa wanawake na wasichana usiku.

Zamu ya kusafisha

Choo cha pamoja kisicho na mtu aliyepewa jukumu huchafuka ndani ya siku mbili, na kikichafuka watu huacha kukitumia. Andika orodha ya zamu ukutani — jina na siku. Hii ndiyo tofauti kati ya mpango unaodumu wiki tatu na mpango unaovunjika siku ya tatu.

Kwa uzoefu wa kazi ya uokoaji, hiki ndicho kipengele kinachopuuzwa zaidi katika mipango ya jamii. Watu hupanga jinsi ya kujenga, hawapangi nani anafagia kesho. Miundo huanguka pale.

Maji ya kisima baada ya mafuriko

Kanuni moja inayotosha: kisima kilichofikiwa na maji ya mafuriko kinachukuliwa kuwa kimechafuliwa, hata kama maji yanaonekana safi. Uwazi wa maji hauonyeshi chochote kuhusu bakteria.

Hatua za kuchukua:

• Chemsha maji ya kunywa mpaka yachemke kwa nguvu kwa dakika moja kamili, kisha uyaache yapoe yakiwa yamefunikwa.
• Au tumia klorini ya matibabu ya maji kwa kipimo kilichoandikwa kwenye kifungashio, na subiri angalau dakika 30 kabla ya kunywa.
• Maji ya kupikia na ya kupiga mswaki ni maji ya kunywa. Yatibu pia.
• Kama maji yana tope, yachuje kwa kitambaa safi kilichokunjwa mara nne kabla ya kutibu — klorini hufanya kazi vibaya kwenye maji yenye tope.

Kisima kilichofurikiwa kinahitaji kusafishwa na kutiwa dawa vizuri baada ya maji kupungua. Kama ofisi ya afya ya wilaya au shirika la maji linatoa huduma hiyo, iombe — usidhani kwamba kusubiri wiki chache kunatosha.

Kuhara na kipindupindu: ishara za kuchukua hatua haraka

Kusudi la kila kitu kilichotangulia ni kuzuia hili. Lakini kama kinatokea, muda ndio kila kitu.

Nenda kituo cha afya haraka — bila kusubiri kuona kama itaisha yenyewe — pale unapoona:

• Kuhara kwa maji mengi kunakorudiwa mara nyingi ndani ya saa chache, hasa kunakofanana na maji ya mchele.
• Kutapika kunakozuia mtu kunywa chochote.
• Ishara za upungufu wa maji mwilini: macho yaliyodidimia, mdomo mkavu, kukojoa kidogo sana au kuacha kabisa, kulegea sana.
• Mtoto mdogo, mzee, mjamzito, au mtu mwenye ugonjwa sugu mwenye dalili zozote hizo — hawa hudhoofika haraka zaidi.

Wakati wa kuelekea kituo cha afya, mpe mgonjwa ORS (maji ya kurudisha maji mwilini) kwa funda ndogo za mara kwa mara. ORS hairudishi tatizo nyuma, lakini hununua muda — na katika kuhara kwa nguvu, muda ndio unaotofautisha. Weka pakiti za ORS nyumbani kabla ya msimu wa mvua; ni kati ya vitu vya bei nafuu zaidi vyenye thamani kubwa zaidi katika ua wowote.

Makala hii si ushauri wa matibabu. Uamuzi wa matibabu ni wa mtaalamu wa afya. Kazi yako ni kutambua mapema na kuondoka mapema.

Pointi za maamuzi

Maamuzi manne ya kuamua kabla, si wakati wa shida:

1. Je, shimo letu lipo chini ya mita 30 kutoka kisimani, au mteremko unaelekea kisimani? Kama ndiyo — maji ya kisima hicho yatatibiwa baada ya mvua yoyote kubwa, bila mjadala.
2. Lini tunaacha kukitumia? Amua sasa: yaliyomo yakifika sentimita 50 kutoka juu, au maji ya mafuriko yakiingia uani — kipi kitakachotangulia.
3. Choo cha muda kitawekwa wapi? Chagua na uonyeshe mahali leo. Watu wanaokitafuta gizani hawakichagui vizuri.
4. Nani ana jukumu la kusafisha na nani ana jukumu la kuwaambia wengine? Majina, si dhana.

Hatua za leo

• Pima kwa hatua umbali kati ya choo na kisima cha karibu. Andika namba.
• Mwaga ndoo ya maji karibu na mdomo wa shimo na tazama mteremko unaelekea wapi.
• Angalia kama mfuniko wa choo upo na unakaa vizuri. Kama haupo, ndiyo kazi ya wiki hii.
• Weka akiba ya ndoo mbili za majivu au udongo mkavu mahali pasipoloweka.
• Nunua pakiti za ORS kwa kila mtu wa ua, na uziweke pamoja na dawa nyingine.
• Panga mkutano wa dakika 20 wa majirani wa ua kabla ya mvua kuanza: mahali pa choo cha muda, zamu ya usafi, na nani anaripoti kwa afya ya wilaya.

Hitimisho

Choo cha shimo ni miundombinu ya kimya. Hakuna anayekizungumzia mpaka kinaposhindwa, na kinaposhindwa hakiathiri familia moja — kinaathiri kila mtu anayeshiriki ua huo na kila mtu anayechota maji kutoka kisima kile.

Hakuna kati ya hatua zilizoelezwa hapa inayohitaji fedha nyingi wala msaada wa nje. Zinahitaji mtu mmoja kuamua kwamba shimo ni mali ya wote, na kuanza mazungumzo kabla ya mvua. Mazungumzo hayo ya dakika ishirini ndiyo kinga halisi. Anza nayo wiki hii.

Vyanzo

• Sphere Standards — Humanitarian Charter and Minimum Standards in Humanitarian Response (WASH): https://spherestandards.org/
• Kenya Red Cross Society: https://www.redcross.or.ke/
• UN OCHA — Eastern Africa: https://www.unocha.org/eastern-africa