Kukimbia Moshi na Moto: Makosa 7 Ambayo Watu Wengi Hufanya

Moto unapoanza ndani ya nyumba usiku, watu wengi hudhani hatari kubwa ni miali ya moto. Kwa kweli, kinachoua watu wengi zaidi ni moshi. Moshi mzito wenye sumu hujaa chumba kwa dakika chache tu, huziba macho, hukata pumzi na huchanganya akili. Mtu anaweza kuwa mita tatu tu kutoka mlangoni na bado asiweze kuufikia.

Makala hii haikusudii kukutisha. Lengo ni kukuonyesha makosa ambayo watu wengi hufanya wakati wa kukimbia moshi na moto, na hatua rahisi za kuyaepuka. Mengi ya makosa haya hayatokani na ujinga, bali na tabia za kawaida za kila siku ambazo hazijawahi kufikiriwa kwa jicho la dharura.

Kutoka kwa uzoefu wa kukabiliana na maafa kama mzimamoto wa zamani na mtaalamu wa kujikinga na maafa: mara nyingi nilipoingia kwenye nyumba iliyoungua, sikuwakuta watu wamechomwa na moto. Niliwakuta karibu na dirisha lililofungwa kwa nondo, au ndani ya bafu, au wamerudi ndani kuchukua kitu. Moshi ndio uliowashinda, si moto.

1. Kosa la kwanza: Kusimama wima ndani ya moshi

Moshi wa moto ni wa moto na mwepesi, kwa hiyo hupanda juu kwanza kisha hushuka taratibu. Sehemu ya chini kabisa karibu na sakafu mara nyingi huwa na hewa safi kidogo na joto la chini kwa sekunde chache za thamani.

Watu wengi huamka, husimama wima na kukimbia kama kawaida. Kwa kusimama, kichwa chao kinaingia moja kwa moja kwenye tabaka la moshi mzito. Pumzi mbili au tatu za moshi huo zinaweza kumfanya mtu achanganyikiwe na aanguke.

Badala yake:

• Ukiona moshi, shuka chini mara moja. Tambaa kwa magoti na mikono, kichwa chini karibu na sakafu.
• Usitambae kwa tumbo kama nyoka ukiwa na nafasi ya kutumia magoti; magoti hukuwezesha kusonga haraka zaidi.
• Fuata ukuta kwa mkono mmoja. Moshi ukiwa mzito huoni chochote, na ukuta ndio ramani yako kuelekea mlango.
• Watoto wadogo wafundishwe hili mapema kama mchezo: “Moshi juu, sisi chini.”

2. Kosa la pili: Kufungua mlango bila kuukagua

Mlango uliofungwa ni kinga kubwa kuliko watu wanavyofikiri. Moto ukiwa upande wa pili wa mlango, kuufungua ghafla kunaweza kuruhusu joto kali na moshi kuingia kwa nguvu, na wakati mwingine moto hulipuka zaidi kwa sababu umepata hewa mpya.

Jinsi ya kukagua mlango kwa sekunde tano:

1. Tumia nyuma ya kiganja (sio vidole wala kiganja cha ndani) kugusa mlango juu, kisha kitasa au komeo.
2. Kama mlango au kitasa ni cha moto, usifungue. Tumia njia nyingine ya kutoka.
3. Kama ni baridi, fungua polepole ukiwa umejikinga nyuma ya mlango, tayari kuufunga tena kama moshi mzito utaingia.
4. Angalia kama moshi unaingia chini ya mlango au kwenye mipasuko. Hiyo pia ni ishara ya hatari upande wa pili.

Katika nyumba nyingi za Afrika Mashariki, milango ni ya mbao au bati. Mlango wa bati huwa wa moto haraka sana; usiuguse kwa kiganja kizima.

3. Kosa la tatu: Kurudi ndani kuchukua vitu

Simu, pesa, vyeti vya shule, hati ya ardhi, mifugo ndogo. Ni kawaida kwa mtu kutaka kuokoa vitu hivi. Lakini moshi unaongezeka kwa kasi kubwa; nyumba iliyoonekana salama sekunde 30 zilizopita inaweza kuwa imejaa moshi unaporudi.

Kutoka kwa uzoefu wa kazi ya uokoaji: visa vingi vya vifo nilivyoshuhudia vilihusisha mtu aliyekuwa ametoka salama kisha akarudi ndani. Mara ya pili, hakutoka.

Kanuni moja: Ukishatoka, usirudi.

• Weka nyaraka muhimu kwenye mfuko mmoja mdogo karibu na mlango, au piga picha zake na kuzihifadhi kwenye simu au barua pepe. Hivyo hutahitaji kurudi.
• Kama mtu bado yuko ndani, waambie wazimamoto mara moja walipo: “Mtoto yuko chumba cha nyuma, upande wa kushoto.” Taarifa hiyo ina thamani kubwa kuliko kurudi mwenyewe.

4. Kosa la nne: Kukwama kwenye nondo za dirisha na kufuli

Katika miji kama Nairobi, Dar es Salaam, Kampala na Mombasa, nyumba nyingi zina nondo kwenye madirisha na milango ya chuma (grill) kwa sababu za usalama dhidi ya wezi. Hili ni jambo la busara, lakini linaweza kugeuka mtego wakati wa moto.

Makosa ya kawaida:

• Funguo za mlango wa chuma zimewekwa mbali, kwenye mfuko wa koti au chumbani kwa mzazi.
• Kila dirisha lina nondo zilizochomezwa; hakuna hata moja linalofunguka.
• Mlango wa nyuma umefungwa kwa kufuli ambayo funguo zake hazijulikani zilipo.

Badala yake:

• Weka funguo za mlango wa chuma mahali pamoja pa kudumu karibu na mlango, sehemu ambayo kila mwanafamilia anaijua lakini haionekani kutoka nje.
• Kama inawezekana, dirisha moja la chumba cha kulala liwe na nondo zinazofunguka kwa ndani (bila funguo) kama njia ya dharura.
• Usiku kabla ya kulala, hakikisha njia ya kutoka haijazibwa na viti, magunia au baiskeli.

5. Kosa la tano: Kujificha badala ya kutoka

Watoto, na wakati mwingine watu wazima wenye hofu, hujificha chini ya kitanda, ndani ya kabati au bafuni. Wanadhani ni sehemu salama. Kwa bahati mbaya, moshi huingia kila mahali, na wazimamoto hupata shida kubwa kuwaona watu waliojificha.

Waeleze watoto kwa utulivu, bila kuwatisha:

• “Ukisikia kengele ya moshi au ukiona moshi, usijifiche. Tambaa kuelekea mlango na utoke.”
• “Ukiona mzimamoto mwenye kofia na barakoa, usiogope. Anakuja kukusaidia. Mwite.”

Kama huwezi kutoka kabisa kwa sababu moshi na moto umeziba njia zote, basi:

1. Ingia chumba chenye dirisha linaloelekea barabarani au uwanjani, kisha funga mlango.
2. Ziba mipasuko chini ya mlango kwa nguo, shuka au taulo (ikiwezekana zilizolowa maji).
3. Fungua dirisha kidogo, onyesha kitambaa cha rangi au mwanga wa simu, na piga kelele kuomba msaada.
4. Piga simu ya dharura na useme ulipo hasa.

6. Kosa la sita: Kutegemea kitambaa kilicholowa kama kinga kamili

Watu wengi wamefundishwa kufunika pua na mdomo kwa kitambaa kilicholowa maji. Hili linaweza kusaidia kupunguza joto na chembe kubwa za majivu, lakini halizuii gesi zenye sumu kama kaboni monoksidi. Kosa ni kufikiri kwamba ukiwa na kitambaa, unaweza kukaa ndani ya moshi muda mrefu au kutafuta maji kwanza.

Kipaumbele ni hiki: kushuka chini na kutoka haraka. Kama kitambaa kiko karibu mkononi, tumia. Usipoteze sekunde kukitafuta au kukilowesha.

Kumbuka pia: jiko la mkaa ndani ya chumba kilichofungwa linaweza kutoa kaboni monoksidi hata bila moto mkubwa. Gesi hii haina harufu wala rangi. Maumivu ya kichwa, kizunguzungu na kutapika kwa watu kadhaa ndani ya nyumba moja ni ishara ya kutoka nje kupata hewa safi mara moja.

7. Kosa la saba: Nguo zikishika moto, kukimbia

Nguo zikishika moto, hisia ya kwanza ni kukimbia. Lakini kukimbia kunaongeza hewa na kuufanya moto uwake zaidi.

Simama – Lala – Bingiria:

• Simama mahali ulipo.
• Lala chini, funika uso kwa mikono.
• Bingiria mbele na nyuma mpaka moto uzimike.

Kama ni mtu mwingine, mfunike kwa blanketi zito au gunia (sio la nailoni), kisha mwagilia maji baridi sehemu iliyoungua kwa dakika 10 hadi 20. Usipake mafuta, siagi, dawa ya meno wala unga kwenye jeraha la moto.

Hatari za kipekee katika nyumba za Afrika Mashariki

Kila eneo lina vyanzo vyake vya moto. Katika jamii nyingi za Kenya, Tanzania na Uganda, tunaona mara kwa mara:

• Taa za mafuta ya taa na mishumaa wakati umeme unakatika, hasa zinapoachwa zikiwaka usiku karibu na mapazia au neti za mbu.
• Majiko ya mkaa na mafuta ya taa yanayotumika ndani ya chumba kidogo.
• Nyaya za umeme zilizounganishwa kiholela na soketi zilizojaa vifaa vingi.
• Makazi yaliyobanana kama mitaa ya mabanda, ambapo moto unaweza kuruka kutoka nyumba moja hadi nyingine ndani ya dakika.
• Mitungi ya gesi (LPG) inayovuja au iliyowekwa karibu na chanzo cha moto.

Katika makazi yaliyobanana, kutoka nje ya nyumba yako hakutoshi. Ondoka hadi sehemu iliyo wazi mbali na nyumba zinazoungua, kama uwanja wa shule, barabara kuu au eneo la wazi, na usikae kwenye vichochoro vyembamba.

Baada ya kutoka: dakika 10 za kwanza

Kutoka nje si mwisho wa kazi. Dakika chache zinazofuata pia zina makosa yake. Watu husimama karibu sana na nyumba inayoungua, huzuia njia ya gari la zimamoto, au hupoteza muda kujiuliza nani yuko wapi.

• Nenda mahali mlipopanga kukutana na uhesabu watu wote kwa majina. Kama mtu hayupo, usiende kumtafuta ndani; waambie wazimamoto au majirani wenye taarifa.
• Piga simu ya dharura hata kama unadhani mtu mwingine ameshapiga. Taja jina la mtaa, alama inayojulikana karibu (shule, msikiti, kanisa, kituo cha mafuta), na kama kuna watu bado ndani.
• Kaa mbali na nyumba, hasa kama kuna mtungi wa gesi ndani au paa la bati linaloweza kuanguka.
• Acha njia wazi kwa gari la zimamoto na gari la wagonjwa. Waombe watu wanaokusanyika kusogea pembeni.
• Angalia afya ya kila mtu. Mtu aliyevuta moshi anaweza kuonekana mzima kwa saa kadhaa kisha kupata shida ya kupumua baadaye. Kukohoa kusikoisha, sauti kukwaruza, au masizi puani ni sababu ya kwenda kituo cha afya.

Kutoka kwa uzoefu wa kukabiliana na maafa: taarifa fupi na sahihi kutoka kwa mwanafamilia (“watu wote watano wako nje” au “bibi bado yuko chumba cha mbele”) hubadilisha kabisa jinsi timu ya uokoaji inavyoingia. Ukiwa mtulivu kusema hilo, umeshasaidia kuokoa maisha.

Pointi za kufanya uamuzi wakati wa moto

Namba za dharura (hakikisha namba za eneo lako): Kenya: 999 au 112. Tanzania: 114 (Zimamoto na Uokoaji) au 112. Uganda: 112 au 999. Andika namba hizi mahali ambapo kila mtu nyumbani anaweza kuziona.

Unachoweza kufanya leo (dakika 15)

1. Tembea nyumba yako na familia. Onyesha njia mbili za kutoka kutoka kila chumba cha kulala.
2. Weka funguo za mlango wa chuma mahali pamoja pa kudumu karibu na mlango, na wajulishe wote.
3. Chagua mahali pa kukutana nje ya nyumba, mfano chini ya mti fulani au kwenye lango la jirani.
4. Fanya mazoezi ya kutambaa mara moja na watoto, kutoka chumbani hadi mlangoni, macho yakiwa yamefungwa.
5. Zima taa za mafuta na mishumaa kabla ya kulala, kila siku, bila kujali uchovu.
6. Kama una uwezo, weka kengele ya moshi (smoke alarm) karibu na vyumba vya kulala na ijaribu kila mwezi.

Muhtasari

Moshi ndio adui wa kwanza wakati wa moto, na makosa mengi ya kukimbia ni ya kawaida na yanaweza kuzuiliwa: kusimama wima, kufungua mlango wa moto, kurudi ndani, kukwama kwenye nondo, kujificha, na kutegemea kitambaa kilicholowa kupita kiasi. Kanuni chache rahisi, shuka chini, kagua mlango, toka na usirudi, zikizoeleka ndani ya familia, zinaweza kuleta tofauti kati ya kutoka salama na kukwama.

Huhitaji vifaa vya gharama kubwa kuanza. Unahitaji dakika 15 leo jioni, familia yako, na mazungumzo ya utulivu.

Vyanzo

• Kenya Red Cross Society – Elimu ya kujikinga na maafa na huduma ya kwanza: https://www.redcross.or.ke/
• U.S. Fire Administration (FEMA) – Home fire safety and escape planning: https://www.usfa.fema.gov/prevention/home-fires/
• UNDRR – Sendai Framework for Disaster Risk Reduction: https://www.undrr.org/implementing-sendai-framework/what-sendai-framework

Makala hii ni mwongozo wa jumla wa kujikinga. Kwa majeraha ya moto au dalili za kuvuta moshi (kukohoa sana, shida ya kupumua, kuchanganyikiwa), tafuta msaada wa kitabibu mara moja.