Usalama wa Moto Nyumbani: Mpango wa Kutoka Unaookoa Maisha

Moto wa nyumbani hauanzi kwa mlipuko mkubwa. Huanza kimya kimya — kwa waya uliopata joto nyuma ya kabati, kwa kipande cha mkaa kilichodondoka kutoka kwenye jiko, kwa taa ya mafuta ya taa iliyoachwa karibu na pazia. Kisha, ndani ya dakika chache tu, chumba kizima hubadilika kuwa mahali ambapo mtu hawezi kuishi.

Kutoka kwa uzoefu wa kukabiliana na maafa na kuzima moto kwa miaka mingi, jambo moja lililonigusa zaidi ni hili: familia nyingi zilizopoteza wapendwa wao hazikukosa ujasiri. Zilikosa sekunde. Hazikujua moto umeanza mpaka moshi ulipofika kwenye vyumba vya kulala. Na katika giza la usiku, hazikujua njia ya kutokea.

Makala hii inaeleza mambo matatu tu yanayoamua kama familia inatoka salama au la: kugundua mapema, mpango wa kutoka, na uamuzi wa haraka wa kuzima au kukimbia. Hakuna kifaa cha bei kubwa kinachohitajika. Vitu vingi hapa ni vya bure au vya gharama ndogo, na vinaweza kupangwa leo jioni.

1. Moto wa nyumbani huanzaje Afrika Mashariki?

Vyanzo vinatofautiana kati ya nchi na nchi, lakini katika nyumba nyingi za Kenya, Tanzania na Uganda, vyanzo vikuu ni vinne:

• Kupika — jiko la mkaa, jiko la gesi (LPG), na hasa jiko lililoachwa bila mtu. Mafuta yanayochemka yanaweza kuwaka yenyewe bila moto wa nje.
• Mwanga na joto — taa za mafuta ya taa (kibatari), mishumaa, na hita zilizowekwa karibu sana na godoro, pazia au nguo.
• Umeme — nyaya zilizochakaa, soketi moja iliyowekwa vifaa vingi (adapta juu ya adapta), na chaja za bei nafuu zinazoachwa kuchaji usiku kucha.
• Moto wa nje unaosambaa — moto wa kuchoma taka au majani ambao upepo unaubeba, hasa kwenye makazi yenye nyumba zilizosongamana na paa za nyasi au mabati na mbao.

Sifa moja muhimu ya makazi mengi ya mijini hapa: nyumba ziko karibu sana. Hii ina maana mbili. Kwanza, moto mmoja hauishii kwenye nyumba moja — huwa tishio la jamii nzima ndani ya dakika. Pili, njia ya kutoka mara nyingi ni njia moja nyembamba, na ikizibwa, hakuna njia mbadala. Ndiyo maana sehemu ya mpango wa kutoka hapa chini si ya hiari.

2. Dakika tatu za kwanza: kwa nini kasi ndiyo kila kitu

Watu wengi hufikiri moto ndio unaoua. Katika hali halisi, moshi ndio hatari ya kwanza. Moshi wa moto wa nyumbani una kaboni monoksaidi na gesi zingine zinazopunguza uwezo wa kufikiri na kutembea kabla mtu hajaungua.

Nilishawahi kuingia kwenye nyumba ambapo moto wenyewe ulikuwa kwenye chumba kimoja tu — lakini watu waliokuwa chumba cha pili hawakuweza kutoka. Hawakuchomeka. Walipoteza fahamu kwa sababu ya moshi uliojaa juu, na hawakujua kwamba hewa safi ilikuwa chini karibu na sakafu.

Mambo matatu ya kukumbuka:

• Moshi hupanda juu. Hewa nzuri zaidi hubaki karibu na sakafu. Ukiwa kwenye moshi, tambaa — usisimame.
• Moto huongezeka maradufu haraka. Moto mdogo unaozimika kwa ndoo moja ya maji baada ya sekunde 30, hauwezi kuzimika kabisa baada ya dakika mbili.
• Usiku ndio hatari zaidi. Watu wamelala, hawanusi moshi, na giza linafanya njia ya kawaida kuwa ngeni.

Ndio maana kifaa kimoja kidogo kina thamani kuliko vifaa vingine vyote kwa pamoja: kitu kinachokuamsha.

3. Kigundua moshi: kifaa cha bei nafuu kinachookoa maisha

Kigundua moshi (smoke alarm) ni kifaa kinachopiga kelele moshi ukigunduliwa. Ni miongoni mwa vifaa vichache vya usalama ambavyo bei yake ni ndogo lakini athari yake ni kubwa sana — kwa sababu kinatoa kile ambacho familia nyingi zilikosa: muda.

Wapi pa kukiweka

• Kwenye ukanda au eneo linalounganisha vyumba vya kulala — hapa ndipo panapofaa zaidi kama unaweza kununua kimoja tu.
• Ndani ya kila chumba cha kulala, hasa chumba cha watoto na cha wazee.
• Ghorofa ya juu na ya chini kama nyumba ina ngazi.
• Dari (juu) au ukutani karibu na dari — kwa sababu moshi hupanda.

Wapi pasipofaa

• Juu ya jiko moja kwa moja — mvuke wa kupika utakipiga kelele kila siku, na mwisho utakizima kabisa. Weka umbali wa angalau mita moja na nusu kutoka jikoni.
• Bafuni au mahali penye mvuke mwingi.
• Mbele ya feni au dirisha linalopitisha upepo mkali.

Matunzo (dakika mbili kwa mwezi)

Kigundua moshi kilichokufa betri ni sawa na kutokuwa nacho. Weka utaratibu rahisi: siku ya kwanza ya kila mwezi, bonyeza kitufe cha kupima (test). Kikilia, kiko hai. Kisipolia, badilisha betri siku hiyo hiyo — si kesho. Badilisha betri angalau mara moja kwa mwaka hata kama bado inalia, na badilisha kifaa chenyewe baada ya takriban miaka kumi.

Kama huwezi kupata kigundua moshi kwa sasa, kuna hatua ya kati: lala na milango ya vyumba vya kulala imefungwa. Mlango uliofungwa hupunguza kasi ya moshi na moto kuingia chumbani kwa dakika kadhaa — na dakika hizo ndizo zinazookoa.

4. Mpango wa kutoka: njia mbili na mahali pa kukutania

Hii ndiyo sehemu muhimu zaidi ya makala hii, na ni ya bure kabisa.

Mpango wa kutoka si karatasi. Ni kitu ambacho kila mtu nyumbani anakijua bila kufikiri. Una sehemu tatu:

(a) Njia mbili kutoka kila chumba

Kwa kila chumba cha kulala, jiulize: kama mlango wa kawaida umezibwa na moto, tunatoka wapi? Njia ya pili inaweza kuwa dirisha, mlango wa nyuma, au njia inayopita chumba kingine. Kagua kwamba njia hiyo inafunguka kweli — si kwa nadharia:

• Je, gridi ya chuma (burglar proof) kwenye dirisha ina mlango unaofunguka kwa ndani? Ufunguo wake uko wapi?
• Je, mlango wa nyuma umefungwa kwa kufuli na mnyororo? Ufunguo unaning’inia karibu, mahali pale pale kila siku?
• Je, kuna vitu vilivyorundikwa vinavyoziba njia — magunia, baiskeli, makasha?

Katika uchunguzi wa moto mwingi, sababu ya vifo haikuwa moto wenyewe bali gridi ya usalama iliyofungwa na ufunguo usiopatikana gizani. Usalama dhidi ya wizi na usalama dhidi ya moto lazima vipangwe pamoja, si kwa kupingana. Njia rahisi: ufunguo mmoja maalum, wa rangi tofauti, umefungwa kwa kamba karibu na gridi — ndani ya chumba, si sebuleni.

(b) Mahali pa kukutania nje

Chagua sehemu moja maalum nje ya nyumba: mti fulani, geti, duka la jirani, au nguzo ya taa. Kila mtu anaenda hapo. Sababu ni moja tu — ili mjue haraka kama kuna aliyebaki ndani. Bila mahali pa kukutania, watu hurudi ndani kumtafuta mtu ambaye tayari yuko nje salama. Hivi ndivyo watu wengi wanavyokufa.

(c) Sheria moja isiyobadilika: ukishatoka, usirudi ndani

Hii ni sheria ngumu kuikubali kihisia, lakini ni ya kweli. Ndani ya nyumba inayowaka, mtu asiye na vifaa vya kupumua hana zaidi ya sekunde chache. Kama mtu amebaki ndani, mwambie mzima moto au msaidizi mwenye vifaa — usirudi mwenyewe. Hati, pesa na simu havistahili kurudiwa.

Mazoezi: dakika kumi, mara mbili kwa mwaka

Panga zoezi mara mbili kwa mwaka. Mara moja mchana, mara moja usiku ukiwa giza — kwa sababu hapo ndipo hali halisi inapotokea. Watoto wachague njia wenyewe. Piga saa: familia nyingi hufika nje ndani ya dakika mbili baada ya mazoezi mawili tu.

Mazoezi haya yanaenda sambamba na maandalizi mengine ya familia. Kama bado hujaandaa mkoba wa dharura, angalia orodha kamili ya vitu vya kifurushi cha dharura — weka kifurushi karibu na mlango wa kutoka, si ndani kabisa ya nyumba.

5. Kizima moto: kitumie lini, na lini usikitumie

Kizima moto (fire extinguisher) cha aina ya ABC dry powder ndicho kinachofaa zaidi kwa nyumba, kwa sababu kinafanya kazi kwa moto wa vitu vikavu, wa vimiminika na wa umeme.

Njia rahisi ya kukumbuka matumizi ni hatua nne: vuta pini — elekeza chini kwenye chanzo cha moto — bonyeza mpini — pitisha kushoto na kulia. Kosa la kawaida ni kuelekeza kwenye miali (juu). Elekeza chini kabisa, mahali kitu kinapowaka.

Weka kizima moto mahali panapofikika: karibu na mlango wa jikoni — si nyuma ya jiko, ambapo utalazimika kupita motoni ili kukichukua. Kagua kipimo (gauge) mara moja kwa mwaka.

Kwa moto wa mafuta jikoni: usimwage maji

Hili ni kosa hatari zaidi jikoni. Maji yakigusa mafuta yanayowaka, hulipuka kuwa mvuke na kutupa mafuta yanayowaka kila upande — mara nyingi usoni mwa aliyemwaga. Badala yake:

1. Zima chanzo cha joto (gesi au jiko) kama unaweza kufikia kwa usalama.
2. Funika sufuria kwa mfuniko wa chuma au sinia — moto unakufa bila hewa.
3. Usisogeze sufuria. Iache mpaka ipoe kabisa.

6. Jiko la mkaa, mafuta ya taa na gesi ya LPG

Hivi ni vyanzo vya kila siku, na ndiyo maana hatari yake husahaulika.

Jiko la mkaa: hatari kubwa si moto pekee bali kaboni monoksaidi — gesi isiyo na rangi wala harufu. Kamwe usilete jiko la mkaa linalowaka ndani ya chumba kilichofungwa ili kupata joto au kumaliza kupika, hata kama moto unaonekana umezimika. Makaa yanayofukuta bado yanatoa gesi hii. Zima makaa kwa maji au mchanga nje, na hifadhi majivu kwenye chombo cha chuma — si kwenye mfuko wa plastiki au ndoo ya plastiki, ambapo joto lililobaki linaweza kuanzisha moto saa kadhaa baadaye.

Mafuta ya taa (kerosene): weka kwenye chombo kilichofungwa na chenye lebo, mbali na watoto na mbali na chanzo cha joto. Usijaze taa ikiwa inawaka. Weka taa kwenye meza tulivu, si sakafuni au kwenye kitanda ambapo mtu anaweza kuipiga teke akilala.

Gesi ya LPG: kagua bomba (hose) mara moja kwa mwezi — likipasuka au kuwa gumu, badilisha. Njia salama ya kutafuta uvujaji ni maji ya sabuni: paka kwenye viungio; mapovu yakitokea, kuna uvujaji. Usitumie kiberiti au njiti kutafuta uvujaji. Ukinusa gesi: usiguse swichi yoyote ya umeme (cheche moja inatosha), funga valvu ya mtungi, fungua madirisha na milango, na toka nje.

7. Umeme: nyaya, adapta na chaja

Moto wa umeme huanza mahali usipoona — ndani ya ukuta, nyuma ya kabati, chini ya kitanda. Ishara za onyo:

• Soketi au plagi inayopata joto ukiigusa.
• Harufu ya plastiki inayoungua bila chanzo kinachoonekana.
• Alama za kuungua (nyeusi) kuzunguka soketi.
• Taa zinazopepesa au fyuzi inayokata mara kwa mara.

Ishara yoyote kati ya hizi ni ya kushughulikiwa siku hiyo — si mwishoni mwa mwezi. Zima swichi kuu kama huna uhakika, na mwite fundi umeme aliyesajiliwa.

Kanuni tatu rahisi za kila siku: (1) usiweke vifaa vingi vya nguvu kubwa (pasi, hita, jiko la umeme) kwenye adapta moja; (2) usiviringishe nyaya ndefu zikiwa zimefungwa kwenye pete — joto hukusanyika ndani; (3) usiache chaja ya simu ikichaji juu ya godoro au chini ya mto usiku kucha. Chaja za bei nafuu zisizo na cheti ndizo chanzo kinachoongezeka kwa kasi zaidi cha moto wa vyumba vya kulala.

Sehemu ya uamuzi: kuzima au kukimbia?

Hii ndiyo hoja ambayo watu hujiuliza wakiwa tayari ndani ya moshi — wakati mbaya kabisa wa kufikiri. Amua sasa, ukiwa mtulivu.

Unaweza kujaribu kuzima ikiwa mambo yote manne ni kweli:

1. Moto ni mdogo kuliko wewe — bado uko kwenye kitu kimoja (sufuria, kikapu cha taka, godoro dogo), haujafika darini.
2. Una kizima moto au njia salama mkononi sasa hivi, si chumba kingine.
3. Njia ya kutoka iko nyuma yako — moto haujakuzuia mlango.
4. Chumba bado hakijajaa moshi, na unaweza kupumua ukiwa umesimama.

Kimbia mara moja — bila kubishana — ikiwa:

• Moto umefika dari au ukutani, au unasambaa kwa kasi.
• Moshi mzito unashuka na inabidi uiname ili kuona.
• Umejaribu mara moja na haujazimika.
• Hujui kinachowaka — hasa kama ni umeme au mtungi wa gesi.
• Kuna mtu ndani ambaye bado hajatoka: toka, kisha piga simu ya msaada. Kuwaita wataalamu si kuchelewa; kurudi ndani ndiko kuchelewa.

Kanuni ya kuamua kwa sekunde moja: ukijikuta unafikiria kwa muda mrefu kama uzime au ukimbie — jibu ni ukimbie. Katika kila tukio nililoshuhudia, hakuna familia iliyojutia kutoka mapema sana. Zilizojutia ni zile zilizokaa sekunde thelathini zaidi.

Baada ya kutoka, kumbuka kwamba hatari haiishii pale. Hatua za msingi za huduma ya kwanza ni muhimu kwa mtu aliyevuta moshi au aliyeungua — hasa kupoza kuungua kwa maji ya kawaida yanayotiririka, si barafu, mafuta wala dawa ya meno.

Hatua za leo (dakika 30 tu)

Usisubiri wikendi. Vitu hivi vinawezekana leo jioni:

1. Dakika 5 — Tembea kila chumba na uulize: njia ya pili ya kutoka ni ipi? Ondoa kitu chochote kinachoziba njia hiyo.
2. Dakika 5 — Tafuta funguo za gridi na milango ya nyuma. Weka kila ufunguo mahali pamoja panapojulikana, ndani ya chumba husika. Waambie watoto pale palipo.
3. Dakika 5 — Chagua mahali pa kukutania nje. Sema kwa sauti: “Tukisikia kelele, sote tunakutana pale.” Rudia mpaka kila mtoto aseme jina la mahali hapo.
4. Dakika 5 — Kagua bomba la gesi kwa maji ya sabuni; kagua soketi kwa joto na alama za kuungua.
5. Dakika 5 — Bonyeza kitufe cha kupima cha kigundua moshi. Kama huna, andika kwenye orodha ya manunuzi ya mwezi huu.
6. Dakika 5 — Hifadhi nambari za dharura za eneo lako kwenye simu za watu wazima wote nyumbani, na ziandike kwenye karatasi ukutani kwa ajili ya watoto.

Hitimisho

Usalama wa moto si suala la vifaa vya gharama kubwa. Ni suala la muda na uamuzi uliopangwa kabla.

Kigundua moshi kinakupa muda. Njia mbili za kutoka zinakupa uchaguzi. Mahali pa kukutania kinakupa uhakika kwamba hakuna anayerudi ndani bure. Na sheria ya kutorudi ndani inakulinda dhidi ya jambo ambalo hisia zako zitakushawishi kufanya wakati ambao akili yako haiwezi kufikiri vizuri.

Familia zinazotoka salama si zile zenye ujasiri zaidi. Ni zile ambazo zilikuwa zimeshafanya mazoezi. Fanya zoezi lako la kwanza wiki hii — hata kama litachukua dakika kumi tu.

Vyanzo

• Kenya Red Cross Society — maandalizi ya familia na huduma ya dharura: redcross.or.ke
• UN Office for Disaster Risk Reduction (UNDRR) — Sendai Framework, kupunguza hatari ya maafa: undrr.org
• UN OCHA — taarifa za kibinadamu Afrika Mashariki: unocha.org

Kanuni na nambari za dharura hutofautiana kati ya nchi na kaunti. Thibitisha nambari ya zimamoto ya eneo lako kwa mamlaka ya kaunti au manispaa yako, na uiandike mahali panapoonekana nyumbani.