Familia Yako Salama: Panga Mawasiliano Kabla ya Janga

Katika mafuriko ya Tana River ya 2023 na maporomoko ya ardhi ya Kericho ambayo yaliathiri maelfu ya familia, kitu kilichoonekana mara kwa mara katika vituo vya makazi ya dharura si ukosefu wa chakula au maji — ilikuwa kukosa njia ya kuwasiliana na familia. Watu walifika wakiwa peke yao, mzigo mkononi, wakijua tu kwamba watoto wao walikuwa shuleni asubuhi na wenza wao kazini. Kutoka pale, kila kitu kiliendelea kwa nadhani. Muundo huu ulijirudia mara nyingi — mafuriko, maporomoko ya ardhi, dhoruba — haswa katika msimu wa mvua ambao sehemu kubwa ya Afrika Mashariki inaukabili kila mwaka.

Tatizo si kwamba watu hawapendi familia zao. Tatizo ni kwamba hawakuwa na mpango wa awali wa mawasiliano ya dharura. Wakati dharura ikitokea, mitandao ya simu hufurika au kukatika kabisa — baada ya mafuriko ya Nairobi ya Aprili 2024, minara ya Safaricom na Airtel katika maeneo yaliyoathiriwa ilishuhudia msongamano mkubwa wa simu katika dakika chache za kwanza, na simu nyingi za sauti hazikupita kabisa huku ujumbe mfupi wa SMS ukiendelea kupita kwa masaa mengi zaidi. Namba unayoijua kwa moyo ni ya mke au mume wako — na yeye naye akihangaika akitafuta wewe. Watoto wanabaki na maswali bila majibu. Wazazi wazee hawajui nini kinaendelea.

Mpango wa mawasiliano ya familia si orodha ndefu ya vifaa. Ni makubaliano ya awali — mahali pa kukusanyika, nani anawasiliana na nani, na jinsi ya kutafutana wakati simu hazifanyi kazi. Makubaliano hayo yanaweza kufanywa leo, ndani ya dakika kumi.

Nambari Moja Unayohitaji Sasa Hivi: Mtu wa Nje ya Mji Wako

Hii ndiyo sehemu ambayo familia nyingi zinapuuza kabisa, hadi inapochelewa. Wakati mafuriko au dhoruba ikipiga mji wako, mitandao ya simu ndani ya eneo hilo inazidiwa haraka — simu nyingi zinapigiwa wakati uleule. Baada ya mafuriko ya Kisumu ya 2020, wataalam wa Kenya Red Cross walibaini kwamba watu waliweza kuwasiliana na ndugu waliokuwa Nairobi au Mombasa haraka zaidi kuliko wale waliokuwa mtaa mmoja mbali — kwa sababu minara ya ndani ilikuwa imefurika kabisa. Ujumbe wa M-Pesa wa shilingi moja ulitumika na familia kadhaa kama ishara ya “niko salama” wakati simu hazikupita — M-Pesa SMS hupita kwenye mfumo tofauti na simu za sauti, hivyo mara nyingi unafanya kazi hata mitandao ikiwa na msongamano mkubwa.

Suluhisho la vitendo ni hili: chagua mtu mmoja anayeishi nje ya mji wako au wilaya yako — ndugu, rafiki wa karibu, mtu unayemwamini — na fanya makubaliano naye awali. Yeye atakuwa “kituo” cha habari za familia yako. Kila mwanafamilia anajua: “Kama hatuwezi kupata mawasiliano wenyewe kwa wenyewe, tunapigia simu shangazi Nairobi” — au bibi Moshi, au mjomba Kampala.

Mtu huyu anapaswa kujua jina la kila mwanafamilia, shule ya watoto wako, na namba ya mawasiliano ya dharura ambayo ni tofauti na yako. Hii si kazi kubwa — mazungumzo mafupi ya dakika tano yanaweza kuweka mfumo huu. Hiyo ndiyo hatua ya kwanza na ya muhimu zaidi.

• Chagua mtu mmoja anayeishi mbali — si jirani yako, si mtu katika mtaa wako ule ule
• Mweleze jukumu lake: kupokea habari, kuziunganisha, na kuzisambaza kwa wanafamilia wengine
• Hakikisha kila mtu ana namba yake ya simu imeandikwa kwa mkono — si tu kwenye simu ya mkononi

Mahali pa Kukusanyika: Jibu la Swali Ambalo Watoto Wanauliza Kwanza

Watoto hawaulizi “tutafikaje hospitali?” Wanauliza: “Baba yuko wapi? Mama atakuja lini?” Na kama hawana jibu, wasiwasi unakuwa mkubwa zaidi kuliko hatari yenyewe. Muundo ulioonekana baada ya mafuriko ya Tana River ni huu: familia ambazo zilikuwa na mahali maalum pa kukusanyika zilijiunganisha haraka zaidi kuliko zile ambazo zilikuwa na “mpango wa jumla.”

Chagua mahali mawili ya kukusanyika — si moja tu.

• Mahali pa kwanza: karibu na nyumba yako — labda nyumba ya jirani unayemwamini, mlango wa kanisa lililopo pembeni, au mti mkubwa maarufu mtaani. Hapa kukusanyikia kama tatizo ni dogo — moto mdogo, mvua kubwa.
• Mahali pa pili: mbali zaidi — shule ya watoto wako, ofisi ya serikali ya mitaa, au jengo la kudumu la jamii. Hapa kukusanyikia kama tatizo ni kubwa na nyumba haiwezi kutumiwa.

Wafundishe watoto wako mahali hapa — si mara moja tu, bali mara kwa mara. Zoezi fupi la “kama mvua kubwa ikija kesho, tutakusanyika wapi?” linaweza kufanywa wakati wa chakula cha jioni. Watoto wanakumbuka vizuri mambo yanayofundishwa kwa mazungumzo ya kawaida, si kwa “darasa la dharura.”

Kwa ushauri zaidi kuhusu usalama wa familia wakati wa hatari nyumbani, angalia Usalama wa Moto Nyumbani: Kuzuia na Mpango wa Kukimbia — kanuni nyingi zinazohusu moto pia zinafaa kwa dharura nyingine.

Kile Ambacho Watu Husahau — Na Hugharamia Baadaye

Muundo unaoonekana mara kwa mara katika vituo vya makazi baada ya mafuriko ya Kenya na Tanzania ni huu: watu wanaokimbia wanabeba mzigo mzito wa vitu visivyohitajika sana, lakini wanasahau vitu vidogo ambavyo havionekani muhimu mpaka vinahitajika. Vitu vinavyosababisha majuto makubwa zaidi baadaye havifurahishi wala havishangazi — ni dawa za kila siku, miwani ya macho, pesa taslimu za noti ndogo ndogo, na njia ya kuchaji simu.

Dawa za shinikizo la damu au kisukari hazipatikani kila mahali wakati wa dharura. Mtu asiyeweza kuona vizuri bila miwani yake anakuwa tegemezi katika wakati ambao uhuru wa kujisimamia ni muhimu sana. Pesa taslimu — haswa noti za Ksh 50, Ksh 100 au sawa na hizo — zinafanya kazi wakati mitandao ya malipo ya kielektroniki inapokatika; hii ilikuwa tatizo wazi katika maeneo yaliyoathiriwa na mafuriko ya 2023 ambapo hata vituo vya wakala wa M-Pesa vilifungwa kwa siku kadhaa. Na simu ya mkononi inayokufa masaa machache baada ya kuanza msafara wa dharura inakuwa mzigo tu.

Orodha ya vitu vya msingi vya mpango wa mawasiliano ni fupi:

• Namba za simu zilizoandikwa kwa mkono kwenye karatasi ngumu — si tu kwenye simu
• Nakala ya hati muhimu: kitambulisho, cheti cha kuzaliwa cha watoto, kadi ya bima
• Dawa za kila siku — hata siku tatu za ziada
• Pesa taslimu za noti ndogo
• Pawa benki ndogo (power bank) yenye chaji kamili, ikijumuishwa na nyaya ya kuchaji simu
• Miwani ya ziada kama unatumia

Unaweza kusoma zaidi kuhusu Kitambulisho cha Dharura ya Familia: Kadi Ndogo Inayoweza Kuokoa Maisha — kadi hiyo ndogo inaweza kubeba namba muhimu zote pamoja.

Kosa la Kawaida Zaidi: Mzigo Mzito Sana Kubeba

Hapa ndipo mpango mzuri unapovunjika kimya kimya. Familia inajitayarisha vizuri — chakula, maji, vifaa vya msaada wa kwanza, nguo, redio, tochi. Kisha dharura inafika. Mama anabeba mtoto mmoja mikononi, na baba anasaidia mzee ambaye hawezi kutembea haraka. Mfuko ule mzuri uliojazwa vizuri — unabaki nyuma ya mlango.

Kanuni rahisi ya kupima mzigo wa mfuko wako wa dharura: chukua mfuko huo ukiwa umejaa, kisha beba mtoto wako mdogo au msaidie mtu mzee kusimama — je, bado unaweza kutembea kwa urahisi? Kama jibu ni hapana, mfuko ni mzito sana.

Kwa familia yenye watoto wadogo au wazazi wazee, fikiria mfumo wa mifuko miwili: mfuko mdogo wa “dakika tano” wenye vitu vya lazima kabisa — hati, dawa, pesa, namba za simu, maji kidogo — na mfuko wa pili wa vitu vya ziada ambao unabebwa tu kama hali inaruhusu. Wakati wa dharura, mfuko mdogo ndio unaookoa maisha.

Kwa maelezo ya ziada kuhusu kujitayarisha nyumbani, soma Familia Yako Salama: Panga Mpango wa Dharura Leo.

Watoto, Wazee, na Watu Wanaohitaji Msaada Zaidi

Mpango wa mawasiliano unaofanya kazi kwa mtu mzima mwenye afya nzuri hautoshi kwa familia nzima. Watoto wadogo hawaelewi “nenda mahali pa kukusanyika” — wanaelewa “nenda kwa Bi. Amina aliye nyumba ya tatu.” Maneno ya mahali lazima yawe maalum na yanayoeleweka kwa mtoto wa miaka saba.

Wazee wanaoweza kuwa na matatizo ya kusikia au ya kusahau wanahitaji mtu maalum wa kuwafikia — si “mtu yeyote wa karibu.” Katika mpango wako wa familia, andika jina la mtu mmoja ambaye ana jukumu la kwenda kwa bibi au babu wakati wa dharura. Hii haipaswi kubaki kama “tutaona.” Lazima iwe makubaliano ya awali.

Kwa watu wenye ulemavu wa aina yoyote — wa kuona, wa kusikia, au wa kutembea — swali muhimu si vifaa bali mfumo wa watu: katika mazingira ya Tanzania na Kenya ambapo nyumba nyingi zina ngazi za nje za udongo ambazo huteleza wakati wa mvua, na maeneo mengi ya makazi ya dharura hayafikiwa kwa urahisi, mtu mwenye tatizo la kutembea anahitaji jirani mwenye jukumu la wazi — si familia kwa ujumla. Jiulize: kama umeme ukakatika usiku na dharura ikatokea, je, wanaweza kupata habari haraka? Je, wanaweza kufika mahali pa kukusanyika peke yao kupitia njia halisi zilizopo — si barabara ya nadharia — au wanahitaji msaada?

Kuhusu athari za dharura kwa afya ya akili, hasa kwa watoto, soma Msongo wa Mawazo Baada ya Maafa: Jinsi ya Kupona Haraka.

Maswali matatu ya kujiuliza kuhusu wanafamilia wanaohitaji msaada zaidi:

• Je, wanajua mahali pa kukusanyika kwa maneno wanayoyaelewa?
• Je, kuna mtu mwenye jukumu maalum la kuwasaidia — si “familia” kwa ujumla?
• Je, dawa zao au vifaa vyao vya lazima vimejumuishwa katika mpango, na njia ya kuvifikia ni ya kweli katika mazingira ya mtaa wenu?

Wakati wa Kukimbia na Wakati wa Kubaki: Kanuni Wazi, Si Kusubiri Amri

Swali hili linasababisha kusita kwa hatari wakati wa dharura: “Je, twende au tubaki?” Watu wengi wanasubiri uthibitisho kutoka kwa mamlaka kabla ya kutenda — na wakati mwingine uthibitisho huo unakuja baada ya wakati unaofaa kupita.

Hii ndiyo kanuni ya kufanya maamuzi yenye mipaka inayoweza kupimika: kama maji yamefika kiwango cha goti nje ya nyumba yako na bado yanaingia, au kama ardhi inayokuzunguka imeanza kupasuka au kuteleza kwa mwelekeo mmoja — tenda mara moja bila kusubiri amri rasmi. Ishara hizi si za kufasiriwa; ni za kutendea. Serikali na mamlaka za dharura zinafanya kazi nzuri, lakini mwili wako na macho yako yanakuambia mambo ambayo ripoti rasmi haijaweza kutangaza bado.

Kama hali ni ya mashaka — mvua nzito lakini maji bado hayajaingia ndani — baki macho, sikiliza redio, na fuatilia taarifa za Idara ya Hali ya Hewa Kenya (KMD) au mamlaka ya nchi yako. Lakini usifunge mlango wa akili yako ukidhani amri rasmi ndio usalama wako pekee.

Jambo ambalo halitarajiwa lakini limethibitishwa katika maporomoko ya ardhi ya Bududa, Uganda (2010) na Kericho (2012): maporomoko mengi ya ardhi yalitanguliwa na sauti ya milio ya chini ya ardhi au harufu ya udongo mpya usiku — ishara ambazo wakazi wa muda mrefu wa maeneo hayo walitambua lakini hawakujua kwamba ni za kutendea haraka. Jirani yako mzee anayesema “ardhi inasema kitu” anaweza kuwa na sababu ya msingi zaidi ya ripoti ya hali ya hewa.

Kwa hatari za ardhi na maporomoko, makala ya Ardhi Inazungumza: Jinsi ya Kusoma Ishara za Hatari inatoa mwongozo wa vitendo kuhusu ishara za onyo zinazoweza kuonekana kabla ya mamlaka kutoa amri.

Sheria rahisi ya kufanya uamuzi:

• Maji yamefika goti nje na bado yanaingia, au ardhi imepasuka = kimbia sasa — bila kusubiri
• Mvua nzito inayoendelea kwa masaa zaidi ya sita katika eneo la mteremko = jiandae, fuatilia taarifa, usile usingizi
• Hakuna ishara = angalia mazingira yako, sikiliza majirani wa muda mrefu, usitegemee tu simu yako

Kama umeme umekatika na hujui kinachoendelea, soma Umeme Ukakatika: Je, Nyumba Yako Iko Tayari? — redio ya betri inaweza kuwa tofauti kati ya kujua na kutojua.

Hatua Moja Unayoweza Kufanya Leo — Ndani ya Dakika Kumi

Mpango kamili wa mawasiliano ya familia unaweza kuchukua muda. Hatua muhimu zaidi inachukua dakika kumi tu, na inaweza kufanywa leo usiku.

Fanya hivi sasa hivi:

• Chukua karatasi na kalamu
• Andika namba ya simu ya mtu mmoja anayeishi nje ya mji wako — mtu unayemwamini
• Andika mahali mawili ya kukusanyika kwa familia yako — karibu na nyumba na mbali zaidi
• Piga simu mtu huyo leo au kesho, umweleze jukumu lake la kuwa “kituo” cha habari za familia
• Weka karatasi hiyo mahali wote wanapoijua — kwenye friji, kwenye ukuta wa sebuleni, au ndani ya mfuko wa shule ya mtoto

Karatasi moja yenye namba tatu na mahali mawili — hiyo ndiyo msingi wa mpango mzima. Kila kitu kingine kinaweza kujengwa juu ya msingi huo baadaye. Pawa benki ndogo iliyochajiwa vizuri, ikiwekwa karibu na mlango wa nyumba yako, pia ni nyongeza rahisi ambayo hufanya tofauti kubwa siku simu inapokufa mapema.

Kwa msaada zaidi wa kuunda mpango wa familia nzima, Familia Yako Salama: Panga Mpango wa Dharura Leo inakupeleka kupitia mazungumzo ya familia ambayo yanafanya mpango kuwa halisi — si orodha tu.

Muhtasari: Nguzo Tatu za Mpango wa Mawasiliano

Nguzo tatu zinazobeba mpango wote wa mawasiliano ya dharura ni hizi: mtu mmoja wa nje ya mji wako, mahali mawili ya kukusanyika, na namba zilizoandikwa kwa mkono. Simu inaweza kuvunjika, betri inaweza kuisha, lakini makubaliano ya awali yaliyofanywa kwa utulivu yanabaki akilini mwako hata wakati msongo wa mawazo unakuwa mkubwa.

Msimu wa mvua Afrika Mashariki unaletwa na furaha ya mazao na uzima — lakini pia na hatari za mafuriko, maporomoko ya ardhi, na dhoruba zinazoweza kutokea bila onyo la kutosha. Familia zinazopanga mapema si zile zinazoishi kwa hofu — ni zile zinazoweza kulala usingizi wa utulivu kwa sababu wanajua watafanya nini.

Kwa taarifa za hali ya hewa na onyo la mapema la mafuriko Kenya, fuatilia Kenya Meteorological Department. Kwa msaada wa dharura na mwongozo wa vitendo wakati wa maafa, Kenya Red Cross ina rasilimali na timu za uwanjani katika kaunti nyingi.