Familia Yako Iko Salama? Jibu Hili Linabadilisha Kila Kitu

Katika vituo vya makazi baada ya mafuriko makubwa ya Tana River, tatizo lililojirudia mara kwa mara halikuwa chakula wala maji — lilikuwa watoto walioganda kimya pembeni ya wazazi wao, wakitazama uso wa mama au baba kwa hofu iliyofungua njia ya kilio kingine, na kingine, na kingine. Wazazi walifikiri mtoto wao anahitaji begi la vifaa. Ukweli ulioonekana tena na tena: mtoto anahitaji kwanza uso wa mtu mzima ambaye anaonekana kuwa na utulivu. Kabla ya kuzungumza kuhusu orodha yoyote ya vifaa, hiyo ndiyo kweli ya kwanza ambayo familia zenye watoto zinahitaji kuelewa.

Fanya Mwendo Mmoja Leo — Kabla ya Dhoruba Kufika

Kabla ya mvua kubwa ya masika haijafika, kuna hatua moja ambayo haitachukua zaidi ya dakika kumi na haitahitaji pesa: waambie watoto wako wapi mkutane kama mkitawanyika. Simu zinaweza kuzimika. Umeme unaweza kwenda. Barabara inaweza kufunikwa na maji. Lakini mtoto anayejua “nikiwa shuleni na mvua kubwa ikinyesha, nisubiri chini ya mti mkubwa wa msitari, au ofisi ya mwalimu mkuu” — mtoto huyo ana nguvu moja ya kweli katika mabega yake.

Chagua mahali pa kukutana karibu na nyumba — siyo mbali, siyo ndani ya nyumba kwa sababu nyumba inaweza kuzingirwa na maji. Mahali pawe wazi, panaojulikana kwa kila mtu: kanisa, msikiti, ofisi ya chifu, au mti mkubwa wa kona. Andika au sema kwa sauti mbele ya watoto wote. Fanya hivyo sasa, leo, kabla ya dhoruba nyingine ya mwaka huu.

Idara ya Hali ya Hewa Kenya (meteo.go.ke) hutoa taarifa za mvua kubwa kabla ya msimu wa masika na vuli. Zoea kuangalia taarifa hizo kila wiki — siyo tu unapogundua mawingu yanaingia.

Dhana Potofu Inayoweza Kudhuru Familia Yako

Wazazi wengi wanaamini kwamba watoto wao watakuwa sawa wakati wa janga — “watoto ni hodari, wanabadilika haraka.” Hii ni kweli kwa sehemu. Lakini kile ambacho huonekana tena na tena katika vituo vya makazi ni hiki: mtoto hachukui hofu kutoka kwa mazingira bali kutoka kwa mtu mzima aliye karibu naye. Sauti ya baba iliyopanda juu, mikono ya mama inayotetemeka, jibu la “sijui” bila maelezo — hizi ndizo zinazoamsha wasiwasi wa watoto ambao unaweza kudumu kwa wiki, siyo masaa machache tu.

Dhana nyingine potofu: “tukiwa na vifaa vingi, tuko salama.” Familia kadhaa zinazokimbia mafuriko huwa zimebeba mzigo mzito sana — hadi haziwezi kusonga haraka usiku, au mtoto mdogo anapoteza nguvu kabla ya kufika mahali salama. Vifaa ni muhimu, lakini uzito wa begi la dharura lazima uzingatie ukweli: unaweza kubeba hilo begi kwa miguu miwili, gizani, huku ukimshika mtoto mmoja mkono.

Mwaka 2024, wakati onyo la Kimbunga Hidaya lilipotolewa pwani ya Kenya na Tanzania, familia nyingi zilipoteza muda wa thamani wakijaribu kubeba vitu vya nyumba badala ya kuhama mapema. Dhoruba Inakuja: Je, Nyumba Yako Iko Salama? — makala hii inafafanua vizuri ni nini kinapaswa kupewa kipaumbele wakati onyo linatolewa.

Nini Kinachokwenda Vibaya — Masaa ya Kwanza ya Janga

Tatizo halisi la masaa ya kwanza siyo ukosefu wa vifaa — ni ukosefu wa mpango unaojulikana na kila mtu wa familia. Baba yuko kazini Nairobi. Mama yuko sokoni. Watoto wako shuleni. Mafuriko yanaingia ghafla — kama yalivyoingia Kisumu 2020, au Garissa mara nyingi — na kila mtu anaanza kupigia simu zilizozimika.

Mazoezi ya shule yanafundisha watoto kukimbia wakati wa moto — lakini mafuriko, radi kali, au upepo mkali hauendi kwa sauti moja. Watoto wengi wanaogopa sehemu ya giza ya uokoaji: kutoelewana, kelele, watu wanaokimbia. Wasiwasi wa watoto unakuwa mkubwa zaidi usiku — na janga nyingi za mafuriko Kenya na Uganda zinaendelea au kuanza usiku wa manane, wakati familia haijajitayarisha.

Kile kinachosaidia zaidi si orodha ndefu bali majibu matatu rahisi: mahali pa kukutana, mtu wa kuwasiliana naye nje ya eneo la hatari, na uamuzi mmoja wa awali — kama maji yatafika mlangoni, nini cha kufanya. Uamuzi huo ufanywe kabla ya tukio, siyo wakati wa tukio.

Vifaa vya Dharura — Kiasi Halisi kwa Familia ya Watoto

Begi la dharura la familia yenye watoto linahitaji uzingativu tofauti na orodha ya kawaida ya watu wazima. Hapa kuna vipaumbele vya kweli:

• Maji: Lita 3 kwa mtu kwa siku, kwa siku mbili angalau. Kwa familia ya watu 4, maana yake ni lita 24. Hii ni nzito — tumia makopo ya lita 1.5 zinazoibebeka kirahisi.
• Chakula kisichohitaji kupikwa: Njugu, mkate wa unga wa ngano uliokaushwa, biskuti za chumvi. Kwa watoto wachanga, ikiwa mzazi anatumia maziwa ya unga, weka chupa moja ya ziada iliyofungwa vizuri kwenye begi.
• Dawa: Dawa za kawaida za familia, hasa kwa mtoto anayetumia dawa za kudumu. Hoja hii ni ya muhimu sana — baadhi ya makliniki ya kata yanaweza kufungwa siku mbili hadi tatu baada ya janga.
• Tochi na betri za ziada au tochi inayochangiwa kwa mkono. Watoto wanaogopa giza zaidi ya watu wazima.
• Kadi za utambulisho wa familia: Karatasi ndogo yenye jina la mtoto, jina la mzazi, nambari ya simu ya ndugu, na damu aina. Weka kwenye mfuko wa plastiki. Kwa watoto wa chini ya miaka 10, shona nakala ndogo kwenye kamba ya shingoni.
• Pesa taslimu kidogo: Mara nyingi mifumo ya M-Pesa na benki huzimika siku ya kwanza ya janga kubwa. Pesa taslimu za kutosha kwa usafiri wa dharura ni muhimu.
• Blanketi moja nyepesi kwa kila mtoto.

Mfuko wa maji unaoweza kubebwa beguni wenye uwezo wa lita 2–3 ni zana ya vitendo ambayo husaidia sana ukihama kwa miguu — inaacha mikono miwili huru kushika watoto.

Kwa ushauri wa kina kuhusu akiba ya dharura, angalia pia Akiba ya Dharura: Zungusha Bila Kupoteza Hata Tone — makala inayoeleza jinsi ya kudumisha akiba bila kuzomea bajeti ya familia.

Watoto, Wasiwasi, na Jinsi ya Kuzungumza Nao Kabla na Baada ya Janga

Kile ambacho kimeonekana mara kwa mara katika vituo vya makazi ni hiki: katika dakika za kwanza za dharura, mtoto anasoma uso wa mtu mzima aliye karibu naye. Kama mtu mzima anaonekana mwenye hofu, sauti inapanda, mikono inatetemeka — mtoto anachukua hisia hiyo mara moja na kuiimarisha. Utulivu wa mzazi si udhaifu — ni hatua ya kwanza ya usalama.

Hii haimaanishi kudanganya watoto au kufumba tatizo. Inamaanisha kuzungumza kwa sauti ya kawaida, kutoa maelekezo wazi, na kuepuka maneno yanayoongeza wasiwasi wa watoto kama “tutakufa” au “sijui tutafanyaje.” Badala yake: “Tunaenda mahali salama. Tunajua njia. Tunakwenda pamoja.”

Mazoezi ya shule yanafundisha watoto jinsi ya kukimbia wakati wa moto — mazoezi hayo yana thamani kwa sababu yanafanya mwili wa mtoto kujua nini cha kufanya bila kufikiri. Familia zinazofanya mazoezi ya dharura nyumbani — hata mazoezi ya kuchekesha kama mchezo — zinatengeneza tabia sawa. Jaribu mara moja kwa mwaka: “Tukisikia mvua kubwa usiku, nani anaingia wapi? Tunakutana wapi?”

Baada ya janga, wasiwasi wa watoto mara nyingi unaonekana siyo kwa kilio bali kwa mabadiliko ya tabia: kutolala, kutokuwa na hamu ya kula, kukataa kwenda shule, au kuambatana sana na mzazi. Hizi ni ishara za kawaida za msongo wa hisia. Mpe mtoto muda wa kuzungumza, mpe fursa ya kuchora au kucheza ili aweze kutoa hisia, na kama dalili zikiendelea zaidi ya wiki mbili, pata msaada wa mwalimu wa afya ya akili au kliniki ya karibu.

Uamuzi wa Kweli: Kukaa au Kuhama — Kanuni Moja ya Wazi

Swali hili linafanya watu wengi kukwama — na kukawia kunaweza kuwa hatari zaidi ya kufanya uamuzi mzuri mapema. Hapa kuna kanuni moja ya vitendo ambayo inaweza kutumika Kenya, Tanzania, na Uganda:

Kama maji yamefika kwenye kizingiti cha mlango wako wa mbele wakati wa mchana — hama sasa hivi, siyo baadaye. Usisubiri mpaka maji yaingie ndani. Usisubiri giza. Mafuriko yanaingia polepole halafu yanasonga haraka bila onyo. Usiku, maji yanayoendelea kuingia yanakuwa hatari mara dufu kwa sababu huoni kina wala mwelekeo.

Wakati wa kukaa: kama mvua inanyesha lakini mifereji bado inafanya kazi, maji hayajafika mtaani, na onyo la kimya la hali ya hewa halikusema “hatari ya mafuriko makubwa” — unaweza kukaa ndani na kusubiri taarifa zaidi. Angalia taarifa za Kenya Meteorological Department mara kwa mara.

Wakati wa kuhama haraka: maji yanaingia mtaani, barabara ya kutoka inafunikwa, au chifu/ofisi ya kata imetoa onyo la kuhama. Kwa hali hizi, usijaribu kuosha au kufunga nyumba — chukua watoto, begi la dharura, na nenda. Nyumba inaweza kujengwa tena. Mafuriko Yanakuja: Hatua za Kwanza Kuokoa Familia Yako inashughulikia hali hii kwa undani zaidi.

Watu wenye ulemavu, wazee, au watoto wachanga wanahitaji muda mrefu zaidi wa kuhamasika na kusonga. Kama una mtu kama huyo nyumbani, uamuzi wa kuhama unapaswa kufanywa mapema zaidi kuliko familia nyingine, siyo wakati huo huo au baadaye.

Makosa Yanayofanya Hali Kuwa Mbaya Zaidi

Kuna makosa kadhaa yanayojirudia ambayo yanafanya janga kuwa gumu zaidi — hasa kwa familia zenye watoto:

• Kupika ndani wakati wa mafuriko au umeme unapokatika kwa kutumia mkaa au jiko la mkaa: Mkaa unaowaka ndani ya chumba kilichofungwa hutoa gesi yenye sumu (carbon monoxide) ambayo haisikiki, hionekani, wala haunuki. Inaweza kuua familia nzima usiku. Jiko la mkaa lazima liwe nje au mahali penye hewa ya kutosha. Makala kuhusu hili: Usiku wa Giza: Jikoni Salama Bila Umeme Nyumbani.
• Kutuma watoto peke yao kupiga simu au kutafuta habari: Wakati wa dharura, mtoto asitumwe peke yake nje ya eneo salama.
• Kusubiri kuthibitisha habari kabla ya kuhama: Kama jirani yako anakimbia na hakuna sababu inayoonekana ya kukaa — sababu ya kukaa ni ndogo sana. Mafuriko na miinuko ya ardhi hayana ruhusa ya kusubiri uthibitishaji.
• Kubeba vitu vingi vya thamani: Runinga, godoro, sanduku la nguo — vitu hivi vinapondeza muda na nguvu. Vitu vya kweli: watoto, hati (kitambulisho, cheti cha kuzaliwa), dawa, pesa kidogo, simu.
• Kutokuwa na njia mbadala ya mawasiliano: WhatsApp na Safaricom zinaweza kufanya kazi lakini zinazidiwa watu wengi wanaopiga simu wakati huo huo. Panga mapema: “Tutumie redio au tutume ujumbe mfupi (SMS) badala ya kupiga simu.”

Mwongozo wa Kenya Red Cross na Hatua Moja Unayoweza Kufanya Sasa Hivi

Kenya Red Cross ina ofisi za kaunti nyingi nchini Kenya na hutoa mafunzo ya msaada wa kwanza na maandalizi ya maafa. Kama uko karibu na ofisi ya Red Cross ya kaunti yako — Mombasa, Kisumu, Nakuru, au nyingine — unaweza kuomba taarifa za mafunzo ya bure ya familia. Mawasiliano zaidi yanapatikana kupitia Kenya Red Cross.

Lakini hatua moja ambayo haitahitaji pesa, mafunzo, wala ziara yoyote — unaweza kuifanya ndani ya dakika kumi sasa hivi:

Kaa chini na familia yako — watoto wakiwa ndani — na waulize swali moja: “Kama mvua kubwa ikija usiku na maji yakianza kuingia mtaani, tutakwenda wapi na tutakutana wapi?” Sikiliza majibu ya watoto. Rekebisha kama kuna tatizo. Hakikisha kila mmoja — hata mtoto wa miaka 7 — anajua jibu moja wazi.

Huu si mchezo wa hofu. Ni mazungumzo ya familia ambayo, ikiwa siku hiyo itafika, itamaanisha tofauti kati ya familia inayosonga pamoja na familia inayopotezana gizani katika mvua.

Kwa taarifa za hali ya hewa na onyo la mapema nchini Kenya, tembelea Kenya Meteorological Department. Kwa msaada wa dharura na mafunzo ya familia, wasiliana na Kenya Red Cross.