Kimbunga Kinakuja: Je, Nyumba Yako Iko Salama?

Amri ya kuhamia ilitolewa. Redio ilikuwa imesema wazi — kimbunga kinakaribia pwani, maji yatafurika baada ya masaa machache. Lakini katika maeneo mengi ya makazi, watu waliendelea na shughuli zao. Watoto walicheza. Wazazi walisubiri. “Tutaona kwanza,” ndio jibu walilopewa majirani. Hiyo ni tatizo la kweli kabisa linaloonekana mara kwa mara katika majibu ya majanga — si amri inayochelewa, bali familia zinazochagua kusubiri badala ya kuhamia. Na wakati uamuzi unafanywa, wakati mwingine giza limeshaingia na barabara za udongo zimeshajaa maji.

Msimu wa mvua nchini Kenya — hasa mvua ndefu za Aprili hadi Juni — huleta mafuriko, upepo mkali, na hali ya kimbunga kwenye maeneo ya pwani kama Mombasa, Kilifi, na Lamu. Mwaka 2024, onyo la kimbunga Hidaya lilitolewa na Idara ya Hali ya Hewa Kenya (meteo.go.ke) kwa maeneo ya pwani ya Afrika Mashariki, na familia nyingi hazikuwa tayari. Makala hii imewekwa kwa familia hizo — zile ambazo hazijapata muda wa kujiandaa, au ambazo ziliamini kimbunga ni cha mbali nazo.

Kabla Kimbunga Haijafika: Jibu Swali Moja Leo

Hatua muhimu zaidi unayoweza kufanya leo si kununua kitu chochote — ni kuamua mapema ni lini utahamia. Watu wanaokimbia kwa wakati hawakusubiri uthibitisho wa mwisho. Walikuwa wamesema ndani yao: “Ikiwa maji yatafika mtaani wetu, au ikiwa ofisi ya chifu itatoa onyo, tutaondoka mara moja — bila kujadili.” Uamuzi huo uliofanywa mapema ndio uliookoa maisha, si ujasiri wala bahati.

Kaa na familia yako sasa hivi — hata kwa dakika kumi — mwulize swali hili: “Kama kimbunga kitakaribia usiku huu, tutaenda wapi, na kwa njia gani?” Jibu liwe na: mahali pa kukusanyika (shule, kanisa, msikiti wa karibu, au nyumba ya ndugu katika eneo la juu), njia mbadala ikiwa barabara kuu imefurika, na mtu mmoja wa nje ya nyumba anayejua mnapokwenda. Hii inachukua chini ya dakika kumi na haihitaji pesa.

Kwa maelezo zaidi kuhusu jinsi mifumo ya tahadhari inavyofanya kazi na jinsi ya kuitumia kwa wakati, angalia Mifumo ya Onyo la Mapema: Inakuokoa Vipi Kabla ya Janga.

Kiwango cha Kimbunga na Maana Yake kwa Familia Yako

Unaposikia neno “kiwango cha kimbunga” kwenye redio au WhatsApp, maana yake si tu nguvu ya upepo — ni onyo la moja kwa moja kuhusu hatua unazopaswa kuchukua. Idara ya Hali ya Hewa Kenya hutumia viwango tofauti kuonyesha ukali wa dhoruba, na kila kiwango kinahitaji jibu tofauti la familia.

• Onyo la kawaida (Yellow/Watch): Fuatilia taarifa za hali ya hewa mara kwa mara. Hakikisha mfuko wa dharura uko tayari na simu imechajwa.
• Onyo la wastani (Orange/Warning): Anza kufunga madirisha, kuimarisha paa, na kuhakikisha maji ya akiba yamejazwa. Watoto na wazee wawe karibu nyumbani.
• Onyo kali (Red/Severe): Ikiwa uko kwenye eneo la chini au karibu na bahari au mto, hamia sasa — usisumbuke kusubiri uthibitisho zaidi.

Wimbi la dhoruba — yaani maji ya bahari yanayoingia kwa nguvu kwenye nchi kavu wakati wa kimbunga — ndiyo hatari kubwa zaidi kwa maeneo ya pwani kama Mombasa au Kilifi. Wimbi hili linaweza kufika haraka sana, usiku au mchana, na halionekani mpaka limefika karibu sana. Ikiwa uko umbali wa kilomita chache kutoka bahari na onyo la wimbi la dhoruba limetolewa, kuchelewa hata saa moja kunaweza kuwa hatari kubwa.

Vitu Vya Msingi Nyumbani: Si Orodha ya Duka — Ni Uamuzi wa Mapele

Makosa yanayoonekana mara kwa mara katika vituo vya kukimbilia si ukosefu wa chakula — ni ukosefu wa nyaraka muhimu, dawa za kudumu, na njia ya mawasiliano. Familia inayofika bila chochote kati ya hivyo inakuwa katika hali ngumu ndani ya saa 24 za kwanza.

Vitu vifuatavyo vinapaswa kuwa tayari, vimewekwa pamoja, na kujulikana na kila mwanafamilia:

• Maji: Lita tatu kwa mtu kwa siku, kwa siku tatu — hii ni kiwango cha chini kabisa. Jaza mapipa, ndoo, au chupa kubwa za maji safi kabla ya mvua kubwa.
• Chakula: Ugali wa dona, maharagwe ya kopo, biskuti, na chakula kingine kisichohitaji kupikwa. Usitegemee gesi au mkaa wakati wa dhoruba kali.
• Dawa: Dawa za mara kwa mara (sukari, shinikizo la damu, kifua kikuu) kwa angalau siku saba. Angalia Dawa Zako, Uhai Wako: Jiandae Kabla Maafa Hayajafika kwa mwongozo wa kina zaidi.
• Nyaraka: Vitambulisho, vyeti vya kuzaliwa, kadi za hospitali — zote kwenye mfuko wa plastiki uliofungwa vizuri. Piga picha na uzihifadhi kwenye simu pia.
• Simu na nguvu: Pawa banki iliyochajwa kamili, tochi, na redio ndogo ya betri — umeme hukatika mapema wakati wa dhoruba. Tochi zenye ubora mzuri zinazoweza kushikiliwa mkononi au kufungwa kichwani ni muhimu hasa kwa watoto.
• Pesa taslimu kidogo: Mitandao ya M-Pesa inaweza kushindwa kufanya kazi wakati wa dhoruba kali. Kuwa na pesa kidogo taslimu ni busara.

Kuhifadhi akiba ya dharura vizuri ili isipoteze thamani yake ni ujuzi wa pekee — Akiba ya Dharura: Zungusha Bila Kupoteza Hata Tone inakueleza jinsi ya kufanya hivyo.

Watoto, Wazee, na Watu Wenye Mahitaji Maalum: Hawana Muda wa Kusubiri

Katika hali ya kimbunga, watu wanaotumia muda mwingi zaidi kujiandaa si wale wasio na uzoefu — ni wale wanaojali mtu mwingine ambaye hawezi kujisaidia mwenyewe. Mtoto mchanga, bibi asiyeweza kutembea haraka, au jirani anayetegemea oksijeni ya hospitali — wote wanahitaji mpango wa pekee, si ule ule wa familia ya kawaida.

Watoto

Watoto wachanga wanahitaji diapers, maziwa ya mtoto, na nguo za ziada — vitu vinavyosahauliwa mara nyingi wakati wa kuharakisha. Watoto wakubwa waambiwe mapema sehemu ya kukusanyika ili wasipoteze njia ikiwa wanakaa nyumbani peke yao. Kila mtoto awe na kitambulisho kidogo kilicho kwenye begi lake la shule chenye jina, nambari ya simu ya mzazi, na anwani.

Wazee na watu wenye ulemavu

Panga mapema mtu mahususi — jirani, ndugu, au mwanachama wa kikundi cha mtaa — atakayekwenda kuwachukua wazee au watu wenye ulemavu kabla ya dhoruba kufika. Usitegemee kwamba wataweza kufika peke yao. Ikiwa mtu anahitaji dawa za kisukari au vifaa vya matibabu vinavyotegemea umeme, wasiliana na kliniki ya karibu kabla ya msimu wa mvua kuhusu mpango wa dharura.

Wanyama wa nyumbani

Vituo vingi vya makazi ya dharura havikubali wanyama. Ikiwa una ng’ombe, mbuzi, au mbwa, amua mapema utawapeleka wapi — kwa ndugu, jirani wa eneo la juu, au ua la karibu linaloweza kutumika kama eneo la muda.

Kosa Kubwa: Kuamini Kimbunga Kitakwenda Bila Kufika Kwako

Tatizo kubwa zaidi linaloonekana katika majibu ya majanga si ukosefu wa taarifa — ni imani ya kawaida ya binadamu kwamba “hii haitanigusa mimi.” Familia nyingi zilisema walipata onyo — lakini zilibaki nyumbani kwa sababu kimbunga kilichopita mwaka jana kilipita bila madhara makubwa. Wakati mwingine bahati inakwisha.

Makosa mengine yanayofanywa mara kwa mara:

• Kupika kwa mkaa au gesi ndani ya nyumba iliyofungwa wakati wa dhoruba: Hewa yenye sumu (carbon monoxide — gesi isiyoonekana wala kunukia) inaweza kuua familia nzima ndani ya masaa machache. Ikiwa unapika kwa mkaa au gesi wakati umeme umekatika, daima fanya hivyo nje ya nyumba au mahali penye hewa ya kutosha. Kwa mwongozo wa kina, angalia Jinsi ya Kupika Salama Nyumbani Bila Umeme.
• Kutembea usiku kwenye barabara zilizo na maji: Maji yanayoonekana ya magoti yanaweza kuwa na mkondo wa nguvu ukiuona katika nuru ya tochi. Watoto na wazee wapigwe marufuku kabisa kutembea kwenye maji usiku.
• Kurudi nyumbani mapema sana: Baada ya dhoruba kupita, sehemu ya katikati ya kimbunga (jicho) inamaanisha utulivu wa muda mfupi — kisha upepo unakuja tena. Subiri taarifa rasmi kutoka kwa Kenya Red Cross (redcross.or.ke) au ofisi ya chifu wako kabla ya kurudi.
• Kutumia jenereta ndani ya nyumba: Jenereta pia huzalisha gesi yenye sumu. Iweke nje, mbali na madirisha na milango.

Uamuzi wa Kuhamia au Kubaki: Kanuni Moja Inayoweza Kuokoa Maisha

Watu wengi wanangoja mamlaka iwaambie “hamia sasa.” Ukweli ni kwamba wakati amri rasmi ikifika, barabara zinaweza kuwa zimeshajaa maji na gari nyingi haziwezi kupita. Maamuzi bora yanafanywa kabla ya hali kuwa mbaya — si wakati imeshakuwa mbaya.

Tumia kanuni hii rahisi ya kufanya uamuzi:

• Hamia mara moja ikiwa: uko kilomita chache kutoka bahari au mto mkubwa, nyumba yako ni ya udongo au bati bila msingi imara, au kiwango cha kimbunga ni kali (Red/Severe) kulingana na Idara ya Hali ya Hewa Kenya.
• Hamia ikiwa maji yameanza kuingia eneo lako — usisubiri yafike mlangoni. Wakati maji yamefika kwenye mlango wa nyumba yako usiku, hamia sehemu ya juu au eneo salama kabla ya giza kuendelea.
• Unaweza kubaki ikiwa: nyumba yako iko kwenye eneo la juu, imejengwa imara, una vifaa vya kutosha kwa siku tatu, na familia yako haina mtu mwenye mahitaji maalum. Hata hivyo, fuatilia taarifa kila saa.

Mpango wa mawasiliano wa familia ni sehemu muhimu ya uamuzi huu — Familia Yako Salama: Panga Mawasiliano Kabla ya Janga inakusaidia kuunda mpango huo leo hii.

Ikiwa mafuriko yanafuatana na kimbunga, makala hii pia itakusaidia: Mafuriko Yanakuja: Hatua za Kwanza Kuokoa Familia Yako.

Hatua Moja Unayoweza Kufanya Sasa Hivi — Bila Pesa, Bila Ucheleweshaji

Kama umesoma hadi hapa na bado hujafanya chochote, fanya hivi sasa hivi — inachukua chini ya dakika kumi:

Amua na uandike mahali pa kukusanyika kwa familia yako. Chagua sehemu moja karibu na nyumba yako — shule, kanisa, msikiti, au nyumba ya ndugu katika eneo la juu zaidi — ambayo kila mwanafamilia anajua. Iandike kwenye karatasi moja. Weka nakala moja ukutani, na moja kwenye mfuko wa begi la shule la kila mtoto. Hii ndiyo hatua moja ambayo, ikiwa kila kitu kingine kitashindwa, bado itaweza kuleta familia yako pamoja.

Pia chukua dakika mbili ufungue programu ya hali ya hewa kwenye simu yako — au uongeze nambari ya Kenya Meteorological Department kwenye orodha yako ya anwani. Taarifa zao za onyo wa mapema ni bure na zinapatikana kwa Kiswahili na Kiingereza. Kufuatilia taarifa hizi mara kwa mara wakati wa msimu wa mvua ni tabia rahisi ambayo inaweza kukupa muda wa kutosha wa kujiandaa.

Kimbunga hakichagui tarehe inayokufaa. Lakini unaweza kuchagua kuwa tayari — sio kwa ukamilifu, bali kwa uamuzi mmoja muhimu uliofanywa mapema. Familia zilizookolewa wakati wa kimbunga Hidaya na mafuriko ya pwani ya Kenya 2024 hazikuwa bora kuliko nyingine kwa sababu zilikuwa na vifaa zaidi. Zilikuwa tayari kwa sababu zilikuwa zimeamua mapema.

Kwa taarifa za dharura na msaada wa moja kwa moja, wasiliana na Kenya Red Cross au ofisi ya chifu wako wa karibu. Kwa onyo la hali ya hewa la siku kwa siku, tembelea Idara ya Hali ya Hewa Kenya.