Dhoruba Inakuja: Je, Nyumba Yako Iko Salama?

Amri ya kuhamia ilitolewa. Watu walisikia. Wengi hawakuhamia.

Hii ndiyo muundo unaojitokeza mara kwa mara katika majibu ya majanga — si katika nchi moja, bali kila mahali ambapo dhoruba kubwa imepita. Si kwa sababu amri ilikuja marehemu sana. Tatizo haliko kwa ofisi za serikali. Tatizo liko katika maamuzi ya binadamu: tunangoja uhakika kabla ya kutenda, na uhakika hauji kamwe kwa wakati unaohitajika. Ukanda wa pwani wa Kenya — kutoka Mombasa hadi Kwale na Kilifi — ulijifunza hili kwa njia ngumu wakati wa onyo la Kimbunga Hidaya mwaka 2024, ambapo familia nyingi zilikaa nyumbani hadi bahari ilipoanza kuingia ndani ya nyumba zao usiku wa manane.

Dhoruba ya tropiki si tu mvua kubwa. Ni mchanganyiko wa upepo mkali, wimbi la dhoruba — maji ya bahari yanayosukumwa na nguvu ya kimbunga hadi pwani — na mafuriko ya ndani kwa wakati mmoja. Kujitayarisha kwa hali hii kunahitaji zaidi ya orodha ya vifaa. Kunahitaji maamuzi yaliyofanywa mapema, kabla ya paa kuanza kupaa.

Amua Sasa Kizingiti Chako cha Kuhamia — Kabla Dhoruba Haijafika

Watu wanaongoja hali kuwa mbaya kabla ya kuamua kuondoka. Lakini wakati hali inakuwa mbaya ya kutosha kuwa na uhakika, njia za kutoka tayari zimezibwa na maji au upepo. Hii ndiyo mtego wa kusubiri uthibitisho.

Njia inayofanya kazi ni hii: amua kizingiti chako leo, kabla ya mvua ya kwanza kuanza. Jiulize familia yako swali moja tu: “Ni hali gani itakaytufanya tuondoke bila kusubiri zaidi?” Jibu lazima liwe la kina, si la jumla. Mifano ya kizingiti halisi:

• Ikiwa Idara ya Hali ya Hewa Kenya (meteo.go.ke) itaripoti dhoruba ya daraja la 2 au zaidi inayokaribia pwani yetu, tunaondoka asubuhi hiyo hiyo.
• Ikiwa mto wetu wa karibu utafurika hadi barabara inayotufikisha mjini, tunahamia kwa shangazi kabla ya giza.
• Ikiwa chifu au afisa wa kaunti atatoa onyo la kuhamia eneo letu maalum, hatungoji saa moja zaidi.

Kizingiti kinapaswa kuwa cha wazi kiasi kwamba mtoto wa miaka kumi anaweza kukisikia na kuelewa. Andika chini. Weka ukutani au ndani ya kifurushi chako cha dharura. Familia zilizofanya hivi ndizo zilizokuwa njiani mapema — si kwa sababu zilikuwa na habari zaidi, bali kwa sababu zilikuwa zimekwisha fanya uamuzi.

Wimbi la Dhoruba: Hatari Inayosahauliwa Zaidi ya Pwani ya Kenya

Watu wengi wanafikiri hatari ya dhoruba ya tropiki ni upepo. Sivyo. Kwa maeneo ya pwani ya Kenya, Tanzania, na visiwa kama Pemba na Zanzibar, hatari ya kweli ni wimbi la dhoruba — maji ya bahari yanayoingia haraka ardhini kwa nguvu ya shinikizo la hewa na upepo wa kimbunga.

Wimbi hili linaweza kuingia kilomita kadhaa ndani ya nchi katika maeneo ya tambarare kama vile maeneo ya Lamu, Malindi, na maeneo ya chini ya Mombasa. Mtu aliyeishi pwani maisha yake yote anaweza kukuta maji ya chumvi ndani ya nyumba yake bila kuelewa yalitoka wapi — kwa sababu hayakuja kutoka angani, bali kutoka baharini.

Kanuni ya vitendo ni hii: ikiwa nyumba yako iko chini ya mita tano kutoka usawa wa bahari, na dhoruba inakaribia, sehemu ya juu ya ardhi — si sehemu ya juu ya nyumba — ndiyo usalama wako. Paa la nyumba halikuhifadhi watu kutoka wimbi la dhoruba — maji yanaweza kuingia hadi orofa ya pili kwa dakika chache. Kutoka kwenye eneo la chini kabla ya dhoruba kuwadia ndiyo ulinzi pekee unaofaa dhidi ya wimbi hili.

Kwa taarifa za hali ya hewa zinazotegemewa, Idara ya Hali ya Hewa Kenya hutoa onyo la awali la hadi saa 72 kwa dhoruba za pwani. Weka nambari yao ya simu au ukurasa wao kwenye simu yako leo.

Kifurushi cha Dharura: Vipi Kiwe na Nini Halisi

Kifurushi cha dharura si gunia kubwa la vitu vingi. Ni mfuko unaoweza kubeba kwa mkono mmoja, ukiwa na watoto wawili au mzee wako nyuma yako, ukitembea kwenye njia iliyojaa maji. Hilo ndilo kipimo halisi.

Vitu vifuatavyo ni vya lazima, si vya ziada:

• Maji: lita moja na nusu kwa kila mtu kwa siku moja. Kwa familia ya watu wanne, hii ni lita sita kwa siku mbili za mwanzo — angalau.
• Chakula kisichohitaji kupikwa: mkate mkavu, karanga, biscuits, uji wa papo hapo. Usitegemee stovu wakati wa dharura.
• Hati muhimu kwenye mfuko wa plastiki: kitambulisho, vitabu vya chanjo, hati ya kuzaliwa watoto, nambari ya simu ya mtu wa kuwasiliana naye. Mfuko wa kufunga mdomo (zip-lock bag) wa bei nafuu unafanya kazi vizuri.
• Dawa za msingi: dawa za shinikizo la damu, kisukari, au ugonjwa wowote wa kudumu kwa siku saba angalau. Hospitali na zahanati karibu nawe zinaweza kufungwa au kujaa watu wakati wa dharura.
• Tochi na betri za ziada — au tochi inayochajiwa kwa mkono (hand-crank). Umeme hukatika kabla ya dhoruba kufika.
• Power bank iliyochajiwa: simu ndiyo njia yako ya habari, ya kuwasiliana na familia, na ya kupiga picha ya hati muhimu.
• Pesa taslimu kidogo: M-Pesa inaweza isifanye kazi wakati mtandao unakatika. Kawaida ya shilingi elfu chache za Kenya zinaweza kukusaidia kununua kitu cha dharura.
• Nguo za ziada kwenye mfuko wa plastiki: hasa kwa watoto wadogo.

Mfuko wa ubora wa kati wa kuweka vitu hivi pamoja — wa kufunga maji na wa kubeba mgongoni — ni uwekezaji unaofaa ikiwa huna mfuko mzuri tayari. Kitu chochote unachoweza kubeba kwa haraka ni bora kuliko sanduku kubwa usiloweza kulichukua.

Kwa mwongozo zaidi wa kina kuhusu akiba ya dharura inayodumu muda mrefu, angalia makala hii: Akiba ya Dharura: Zungusha Bila Kupoteza Hata Tone.

Watoto, Wazee, na Watu Wenye Mahitaji Maalum: Hawastahili Kupangiwa Mwisho

Katika vituo vya uokoaji, tatizo moja linajitokeza mara kwa mara: familia zinafika bila kufikiria mapema mahitaji ya wanafamilia wao walio katika hatari zaidi. Mtoto mchanga anayenyonya anahitaji maji safi ya kuandaa maziwa ya unga. Mtu mzee mwenye pumu anahitaji dawa zake — lakini dawa zimesahauliwa nyumbani.

Kwa watoto wadogo:

• Weka nakala ya cheti cha kuzaliwa na kadi ya chanjo kwenye kifurushi cha dharura wakati wote.
• Amua mapema mtoto atakayebebwa na nani ikiwa lazima mhamie usiku — na nani atakayebeba mfuko.
• Wafundishe watoto wanaoweza kuelewa jina lao kamili, jina la mzazi, na nambari ya simu ya familia.

Kwa wazee na watu wenye ugonjwa wa kudumu:

• Piga picha ya chupa zote za dawa za mzee wako. Hii inakusaidia omba dawa mpya haraka zaidi ikiwa dawa zimepotea.
• Ikiwa mwanafamilia anahitaji oksijeni ya ziada, kipimo cha sukari cha umeme, au jokofu la dawa (kama insulini), wasiliana na zahanati au hospitali ya karibu kabla ya msimu wa mvua kujua mkakati wa dharura. Usisubiri dhoruba ifike kwanza.
• Tambua jirani anayeweza kusaidia kubeba au kuongoza mtu mwenye ulemavu wakati wa uhamishaji.

Kwa maeneo ya makazi yasiyopangwa — squatter settlements au maeneo ya mabati — ukaribu wa jirani ni silaha yako kubwa. Panga mapema na jirani wako: nani atakaangalia nani wakati wa uhamishaji wa haraka.

Makosa Manne Yanayodhuru — Si Orodha ya Kawaida

Makosa yanayofuata yamesababisha vifo na majeruhi zaidi ya vifaa visivyotosha:

1. Kupika kwa mkaa ndani ya nyumba iliyofungwa. Wakati umeme unakatika kabla ya dhoruba — na itakatika — wengi hubadilika kwa jiko la mkaa au gesi ndani ya chumba kilichofungwa ili kujikinga na upepo na mvua. Gesi ya carbon monoxide (gesi yenye sumu isiyoonekana wala kuonekana) inajaza chumba haraka. Mtu anaweza kulala na asimame tena. Jiko la mkaa, kuni, au taka inayowaka linapaswa kuwekwa nje ya nyumba au mahali penye hewa ya kutosha wakati wote. Kwa ushauri zaidi wa kupika salama bila umeme, soma: Jinsi ya Kupika Salama Nyumbani Bila Umeme.

2. Kutokuamini onyo kwa sababu “wakati uliopita haikutokea kitu.” Onyo linaweza kutolewa mara kumi na dhoruba kuu kutokuja — kisha inakuja mara ya kumi na moja. Historia ya kuepuka haisaidii wakati dhoruba inabadilisha mwelekeo haraka.

3. Kusafiri usiku katika maeneo ya mafuriko. Barabara iliyofunikwa na maji usiku inaonekana kuwa na kina kidogo — hata kama ina kina cha kiuno. Mkondo wa maji unaweza kubeba gari au mtu bila onyo. Kanuni ya vitendo: ikiwa haujui kina cha maji usiku, simama. Subiri asubuhi au tafuta njia nyingine.

4. Kuwaacha wanyama wa kufugwa na kurudi kuwaokoa baadaye. Kurudi nyuma katika eneo la hatari kwa sababu ya mnyama kumesababisha vifo vingi. Amua mapema: mnyama anakwenda nawe, au weka mahali salama mapema — lakini usihatarisha maisha yako ya kibinadamu kwa kurudi.

Makao ya Dharura: Jinsi ya Kujua Utakwenda Wapi Kabla ya Kuuliza

Moja ya matatizo yanayojitokeza mara kwa mara katika vituo vya uokoaji ni hili: familia zinafika bila kujua walitakiwa kwenda wapi — zingine zinakuja kwenye vituo vilivyojaa, zingine zinapoteza muda kutafuta njia wakati wa dhoruba.

Hatua hizi zinaweza kuchukuliwa leo, bila gharama:

• Wasiliana na ofisi ya chifu au ofisi ya kata yako na uulize: shule, kanisa, msikiti, au jengo gani linatumika kama makao ya dharura katika eneo lako? Andika jina na mahali.
• Amua mahali pa kukutana kwa familia ikiwa mtawanyika — kwa mfano, “tunakutana kanisani kwa Mama Njoroge ikiwa hatuwezi kuwasiliana kwa simu.”
• Panga njia mbadala ya kufika makao hayo ikiwa barabara ya kawaida itazibwa na maji.

Kenya Red Cross ina matawi katika kaunti nyingi na inashiriki mara kwa mara katika majibu ya dharura za mafuriko na dhoruba. Nambari na ofisi ya tawi la karibu nawe inaweza kupatikana kupitia redcross.or.ke. Wasiliana nao kabla ya dharura — wao pia hutoa mafunzo ya bure ya msaada wa kwanza katika maeneo mengi.

Kwa hatua zaidi za uhamishaji wa haraka na usalama wa mafuriko, makala hii inashughulikia kwa undani: Mafuriko Yanakuja: Hatua za Kwanza Kuokoa Familia Yako.

Wakati wa Kukaa na Wakati wa Kwenda: Kanuni Moja Inayofanya Kazi

Watu wengi wanauliza swali hili: “Ni lini hasa ninapaswa kuhamia?” Jibu la wataalamu wa ofisi linakuambia “fuata maelekezo ya mamlaka.” Hilo si jibu. Hapa kuna kanuni inayofanya kazi katika hali halisi:

Kaa nyumbani ikiwa:

• Nyumba yako iko juu ya usawa wa mafuriko yanayotarajiwa na imejengwa imara (si mabati au muundo mwembamba).
• Njia ya kuelekea makao ni hatari zaidi kuliko kukaa — kwa mfano, dhoruba tayari imefika.
• Familia ina uwezo wa kuhimili siku tatu bila msaada wa nje (maji, chakula, dawa).

Hamia mapema ikiwa:

• Nyumba yako iko chini ya mita tano kutoka usawa wa bahari, karibu na mto, au katika bonde.
• Nyumba imejengwa kwa mabati au mbao ambazo haziwezi kuhimili upepo mkali.
• Mwanafamilia ana ugonjwa mbaya au unahitaji msaada wa haraka wa hospitali.
• Moyo wako unakuambia kwenda — lakini akili yako inasema “ngoja tukae”. Katika hali kama hii, moyo wako mara nyingi una haki zaidi.

Uamuzi wa kuhamia mapema daima unaweza kurekebishwa. Uamuzi wa kukaa nyumbani na kufunzwa vibaya — hauwezi kurekebishwa. Hii ndiyo kanuni ya msingi.

Kwa mifumo ya onyo inayokufikia mapema zaidi, soma: Mifumo ya Onyo la Mapema: Inakuokoa Vipi Kabla ya Janga.

Hatua Moja Unayoweza Kufanya Leo — Inachukua Dakika Kumi

Huhitaji kununua chochote. Huhitaji siku nzima. Fanya hivi sasa hivi, au usiku huu:

Kaa pamoja na familia yako kwa dakika kumi na mjibu maswali mawili:

1. “Tutahamia wapi ikiwa tunahitaji kuondoka nyumbani haraka?” — Taja mahali halisi: shule fulani, nyumba ya ndugu, kanisa, msikiti.
2. “Ni ishara gani itakaytufanya tuhamie bila kusubiri zaidi?” — Taja kizingiti kimoja cha wazi kama ilivyoelezwa hapo juu.

Andika majibu hayo kwenye kipande cha karatasi. Weka kwenye sanduku la vyakula, ukutani jikoni, au katika sanduku la hati muhimu za nyumba. Hii peke yake — bila mfuko, bila vifaa, bila gharama — inabadilisha jinsi familia yako inavyojibu wakati wa dharura halisi.

Watu wanaookolewa si wale wenye vifaa vingi zaidi. Ni wale waliokuwa na mpango uliofikiwa mapema, ulioandikwa, na uliojulikana na kila mtu nyumbani.

Msimu wa mvua ndefu Kenya — kawaida Machi hadi Mei — huleta hatari ya mafuriko, maporomoko ya ardhi, na dhoruba za pwani. Fika kwenye wavuti ya Idara ya Hali ya Hewa Kenya sasa na uangalie onyo lolote la hali ya hewa kwa mkoa wako. Kisha wasiliana na Kenya Red Cross kupata taarifa za mafunzo na msaada wa dharura katika eneo lako. Hizi ni hatua mbili za kweli unazoweza kufanya leo — kabla ya dhoruba yoyote kufika.