Mafuriko Yanakuja: Hatua za Kwanza Kuokoa Familia Yako

Wakati ambapo mvua inanyesha usiku na mto unaanza kuvimba, familia nyingi hufanya jambo moja ambalo baadaye linawagharikia: wanangoja mpaka maji yaingie ndani ya nyumba, wanangoja jirani apige kelele, wanangoja uthibitisho wa uhakika kabla ya kusogea hata hatua moja. Tatizo kubwa ambalo limejitokeza mara kwa mara katika majibu ya maafa si kwamba onyo la mafuriko linakuja kuchelewa — ni kwamba watu hawahami hata baada ya onyo kutolewa. Hii si uzembe. Ni tabia ya kawaida ya binadamu: akili yetu inashindwa kutenda bila uhakika kamili, na uhakika kamili hauja kamwe kwa wakati.

Kaunti ya Garissa inajua hali hii vizuri. Mwaka baada ya mwaka, Mto Tana unavimba — kama ilivyotokea katika mafuriko ya 2023 yaliyoathiri kaunti za Garissa, Tana River, na Kilifi — onyo hutolewa, lakini familia nyingi hubaki nyumbani kwa sababu “hatujui kama itakuwa mbaya kweli.” Kisha inakuwa mbaya. Hilo ndilo pengo halisi — si taarifa, si serikali, si rasilimali. Ni uamuzi ule mmoja wa kuhamia mapema badala ya kusubiri.

Makala hii imeandikwa kwa familia za Kenya — hasa wale wanaoishi karibu na mito, maeneo ya chini, makazi yasiyo rasmi, au barabara ambazo zinazibika wakati wa mvua kubwa. Maeneo ya pwani kama Kilifi na Mombasa yanakabiliwa na mafuriko ya ghafla yanayotokana na mvua kali ya bahari ya Hindi, huku maeneo ya Bonde la Ufa kama Nakuru na Baringo yakikabiliwa na mafuriko ya mito inayotokana na mvua ya milimani — lakini kanuni za kujilinda zinazoelezwa hapa zinatumika katika maeneo yote mawili.

Amua Mstari Wako Wa Kutoroka — Kabla Mvua Haijafika

Watu ambao wanaokoka kutoka mafuriko kwa usalama hawakuwa na bahati zaidi — walikuwa na uamuzi uliowekwa wazi kabla ya dharura. Badala ya kujiuliza “je, tunakimbia?” wakati maji yanaingia, walikuwa wameshasema: “Ikiwa X itatokea, tunaenda.” Hiyo ndiyo tofauti yote.

Jiulize hivi sasa, kabla ya mvua ya msimu ya masika kuanza: ni ishara gani itanikumbusha kuwa ni wakati wa kuhamia? Mfano wa uamuzi unaofaa kwa familia ya Kenya:

• Ikiwa mto wa karibu nao umefurika barabara kuu — tunaenda usiku huo huo, si asubuhi.
• Ikiwa maji yamefika kwenye ukuta wa nje wa nyumba yetu — tunachukua watoto na nyaraka tunaenda jirani wa juu.
• Ikiwa chief au askari wamekuja kupiga kelele mitaani — tunafuata bila kujadili.

Uamuzi huu haufanywi wakati wa dharura — unafanywa leo, ukiwa na akili timamu, ukiwa umekaa na familia yako ukiwa na kikombe cha chai. Andika mstari huo. Waambie watoto wako. Hii inagharimu dakika chache tu — na inaweza kuokoa maisha.

Habari nzuri: Kenya Meteorological Department hutoa tahadhari za mvua kali na mafuriko kwa kaunti mbalimbali. Unaweza kufuatilia tovuti yao au sauti yao kwenye redio kabla ya msimu wa mvua kuanza — hii inakupa siku za kupanga, si masaa.

Kitu Kimoja Ambacho Watu Wengi Wanakosea: Kusubiri Amri Rasmi

Kuna imani iliyoenea sana: “Tutahamia tu wakati serikali itapoamrisha.” Tatizo ni kwamba amri ya uhamishaji rasmi mara nyingi inakuja baada ya hali kuwa hatari tayari — na hata inapokuja, watu wengi hawaitii. Hii imethibitishwa tena na tena katika maeneo ya uhamishaji baada ya mafuriko makubwa Afrika Mashariki.

Mfumo unaoonekana mara kwa mara katika vituo vya makazi baada ya mafuriko makubwa — kama yale ya Bonde la Ufa mwaka 2024 — ni huu: familia zilifika baada ya maji kuvuka goti, zikifika usiku na watoto wakiwa na mavazi ya kulala tu, bila chakula, bila dawa, bila nishati ya simu. Sababu? Waliamua kuhamia wakati wa mwisho, wakati barabara zilikuwa zimejaa maji na giza lilikuwa limekuwa zito.

Amri ya serikali ni nyenzo muhimu — lakini inaongeza muda wako wa kutoroka, haibadilishi jiografia ya mafuriko. Maeneo hatari yanajulikana kabla ya mvua — maeneo ya chini, karibu na mito, nyumba za udongo, makazi ya mabondeni. Kama nyumba yako iko katika eneo kama hilo, usitegemee amri peke yake. Tegemea jicho lako na uamuzi wako uliopanga mapema.

Vifaa Vya Kuandaa Kabla Ya Mafuriko — Vya Kweli, Si Orodha Ya Kupuuza

Malalamiko makubwa zaidi yanayoripotiwa katika vituo vya makazi hayakuhusu chakula peke yake — yalikuwa kuhusu nyaraka zilizopotea, simu zilizoisha betri, na watoto walio na dawa ambazo familia haikukumbuka kubeba. Vitu vidogo vidogo ndivyo vinavyoumiza zaidi wakati wa dharura.

Hapa kuna orodha ya kweli — vya kutosha kwa siku tatu — kwa familia ya watu wanne hadi sita:

• Maji: Lita 3 kwa mtu kwa siku (angalau lita 36 kwa familia ya watu sita, siku tatu). Hifadhi katika chupa za maji zilizofungwa vizuri.
• Chakula kisichohitaji kupikwa: Uji wa unga uliokaushwa, mkate mkavu, karanga, biskuti — chakula ambacho watoto wanaweza kula bila jiko.
• Dawa za familia: Hasa dawa za kudumu kama za shinikizo la damu, kisukari, au msongo wa mawazo. Angalia makala yetu kuhusu Dawa Zako, Uhai Wako: Jiandae Kabla Maafa Hayajafika — inashughulikia hali ya watu wanaotegemea dawa za kudumu.
• Nyaraka muhimu katika mfuko wa plastiki: Kitambulisho cha taifa, cheti cha kuzaliwa cha watoto, kadi ya bima ya afya, nambari muhimu zilizoandikwa kwa mkono (si kwenye simu tu).
• Tochi na betri za ziada — au tochi inayoshtakiwa kwa mkono (ya kukoroga). Usitegemee simu peke yako.
• Chaja ya akiba (power bank) iliyojaa — hii ndiyo kitu kimoja ambacho familia nyingi za leo zinakosea kubeba.
• Mablanket au kanga mbili za ziada — vituo vingi vya makazi vina baridi usiku, hasa katika maeneo ya juu.
• Pesa taslimu kidogo — simu za mobile money zinaweza kutofanya kazi wakati umeme umekatika au mtandao umezidiwa.

Gunia zuri la dharura lenye kufunga vizuri na kubeba kirahisi — aina inayoning’inia mgongoni — linakusaidia kubeba vitu hivi vyote bila kukimbia kwenye nyumba mara nyingi wakati wa dharura. Weka gunia hili mahali pamoja daima, si katika chumba tofauti kila wiki.

Kuhusu kupika wakati umeme umekatika baada ya mafuriko, soma pia Jinsi ya Kupika Salama Nyumbani Bila Umeme — hasa kwa sababu mkaa na taa za mafuta zinaweza kuleta hatari nyingine ndani ya nyumba zilizofungwa.

Watoto, Wazee, na Wanaotegemea Msaada — Hawezi Kusubiri Orodha

Familia zenye watoto wadogo, wazee, au watu wenye ulemavu zinahitaji kupanga mapema zaidi kuliko familia nyingine — si kwa sababu wako hatarini zaidi tu, bali kwa sababu uhamishaji wao unachukua muda mrefu zaidi na unahitaji msaada wa watu wengine.

Mambo ya kuzingatia hasa:

• Mtoto wa chini ya miaka 5: Hahitaji kuelewa hatari — anahitaji usimamizi wa mkono mzima wakati wote. Katika usiku wa mvua na giza, mtoto anaweza kupotea papo hapo. Mgawie mtoto mkubwa wa familia jukumu la kushikilia mdogo — kabla ya kutoka nyumbani, si baada.
• Mzee asiyeweza kutembea haraka: Panga sasa hivi ni nani atakayemsaidia. Jirani? Mtoto wa nyumba ya pili? Usiacha hili kwa bahati siku ya tukio.
• Mtu anayetumia oksijeni au mashine ya afya: Wasiliana na kituo cha afya cha karibu sasa hivi — kabla ya msimu wa mvua — kuhusu mpango wa dharura. Hospitali ya karibu, kliniki ya kata, au daktari wa eneo anaweza kukusaidia kupanga mbadala wa nishati au mahali pa kwenda wakati umeme unapokatika.
• Wanyama wa nyumbani: Vituo vingi vya makazi havikubali ng’ombe, mbuzi, au mbwa. Panga sasa hivi mahali watakakokwenda wanyama wako — kwa jirani wa juu au shamba la mbali — ili usisite kuondoka kwa sababu yao.

Pia fikiria kuhusu mawasiliano ya familia: ikiwa mafuriko yanakupiga wakati watoto wako wako shuleni na wewe uko kazini, mnakutana wapi? Hiyo ni swali la kupanga leo. Makala yetu kuhusu Familia Yako Salama: Panga Mawasiliano Kabla ya Janga inashughulikia hali hii kwa undani.

Usifanye Hivi — Makosa Yanayoweza Kukuua

Kuna makosa fulani ambayo yanaonekana mara kwa mara wakati wa mafuriko — na yanaweza kuzuiwa kabisa kwa maarifa sahihi.

Usijaribu kupita kwa miguu au gari kwenye maji yanayotiririka. Maji yanayotiririka yenye kina cha goti yanaweza kupindua mtu mzima. Gari linaweza kubebwa na maji yenye kina cha nusu mita — takwimu inayotolewa na mamlaka za usalama wa barabara duniani kote, ikiwemo mwongozo wa Kenya National Highways Authority. Barabara zinazoonekana salama zinaweza kuwa zimefunikwa na maji ambayo hayaonekani wazi — hasa usiku. Kama maji yamefunika barabara, subiri au tafuta njia nyingine ya juu.

Usirudi nyumbani haraka baada ya mafuriko kupungua. Maji yaliyopungua yanabeba magonjwa kama kipindupindu na typhoid. Miundo ya nyumba ya udongo au matofali yasiyoimara inaweza kuanguka baada ya mafuriko hata kama inaonekana sawa. Subiri taarifa kutoka kwa afisa wa kaunti au Kenya Red Cross kabla ya kurudi.

Usipike mkaa au kutumia jenereta ndani ya nyumba iliyofungwa. Mafuriko mara nyingi yanakuja na kukatika kwa umeme. Matukio ya vifo vya familia nzima kwa sumu ya hewa yamerekodiwa nchini Kenya — kwa mfano, katika ripoti za Wizara ya Afya baada ya mafuriko ya pwani — yakitokana na matumizi ya jiko la mkaa ndani ya nyumba zilizofungwa. Gesi hii (carbon monoxide) haionekani wala kunukia, lakini inaweza kuua familia nzima usiku mmoja. Pika nje au kwenye sehemu yenye hewa ya kutosha daima — hata wakati wa mvua.

Usitegemee WhatsApp peke yako kwa onyo. Mtandao unazidiwa au kukatika wakati mafuriko makubwa yanapotokea. Sikiliza redio ya FM ya ndani — hasa BBC Swahili, Radio Kenya, au vituo vya kaunti — kwa taarifa za dharura ambazo zinafika hata bila data.

Wakati Wa Kukaa Na Wakati Wa Kukimbia — Kanuni Ya Wazi

Swali hili linatatanisha familia nyingi: tuendelee kukaa au tuhamie? Hapa kuna kanuni rahisi ya kufuata — huhitaji mtaalamu kukuambia ikiwa unaijua mapema:

Kaa nyumbani (lakini nenda juu) ikiwa:

• Maji yanaingia lakini hayatiririka kwa nguvu — una ghorofa au dari ya juu ya kufikia
• Barabara zote zimefunikwa na maji yanayotiririka na giza limeanza — safari ya usiku ni hatari zaidi kuliko kukaa juu
• Watoto au wazee hawangeweza kusafiri salama usiku huu

Hamia mara moja ikiwa:

• Mto wa karibu umevuka kingo zake — hata kama maji bado hayajafika nyumbani kwako
• Nyumba yako ni ya udongo, mabati, au haina ghorofa — hakuna mahali pa juu pa kukimbilia
• Onyo la mafuriko limetolewa na kaunti, chief, au Kenya Meteorological Department kwa eneo lako
• Una mtoto mchanga, mzee, au mtu mgonjwa nyumbani — wanahitaji muda mrefu zaidi kutoka
• Ni mchana na barabara bado inaweza kupitika — usisubiri usiku

Kanuni moja ya msingi: ikiwa unashindwa kufanya uamuzi, hamia. Nyumba inaweza kujengwa tena. Familia haiwezi.

Mpango kamili wa dharura wa familia — ikiwa ni pamoja na mahali pa kukutana na jinsi ya kutoa taarifa kwa ndugu — unaweza kuandaliwa kwa saa chache tu. Angalia Familia Yako Salama: Panga Mpango wa Dharura Leo kwa mwongozo wa hatua kwa hatua.

Hatua Moja Unayoweza Kufanya Leo — Inagharimu Chini Ya Dakika Kumi

Kuna jambo moja tu unalohitaji kufanya leo — haligharimu pesa, halihitaji duka, na linaweza kufanywa hata kama unasome makala hii usiku huu:

Amua na uandike “mstari wa kutoroka” wa familia yako.

Chukua karatasi — au hata genge la nyuma ya bahasha — uandike hivi:

• “Ikiwa _______ [ishara yako maalum], tunaenda _______ [mahali].”
• “Tunakutana na _______ [mtu au mahali] ikiwa tutaachana.”
• “Nambari ya _______ [jirani, chief, au ndugu wa mbali] ni _______.”

Weka karatasi hiyo mahali ambapo familia yote wanaiona — mlangoni, kwenye friji, au karibu na mlango wa nje. Waambie watoto wako. Hata mtoto wa miaka minane anaweza kukumbuka “tunakwenda kwa shangazi Ana ikiwa mto umefurika.”

Hii ndiyo hatua moja ambayo, ikiwa itafanywa leo, inabadilisha jinsi familia yako itakavyojibu usiku wa mafuriko. Si gunia la dharura. Si chakula cha kuhifadhi. Ni uamuzi — ulioandikwa — ambao utafanya kazi wakati akili yako inashindwa kufikiria wazi.

Kwa taarifa za hali ya hewa na mafuriko kwa wakati halisi, fuatilia Kenya Meteorological Department. Kwa msaada wa dharura, kupata kituo cha makazi karibu nawe, au kuwasiliana na timu za uokoaji, piga simu Kenya Red Cross kupitia nambari yao ya dharura 1199 (bure kutoka simu yoyote) au tembelea redcross.or.ke — wana matawi katika kaunti nyingi na wanaweza kutoa msaada wa moja kwa moja wakati wa mafuriko.

Msimu wa mvua hausubiri mpango wako ukamilike. Anza na mstari mmoja wa uamuzi leo — kisha ongeza vitu vingine moja baada ya nyingine. Usalama wa familia si mradi wa wiki moja — ni tabia inayojengwa hatua ndogo ndogo, sasa hivi.