Usiku wa Giza: Jikoni Salama Bila Umeme Nyumbani

Giza linaweza kuvumilika. Simu iliyokufa — hapo ndipo shida inaanza. Katika mazingira ya kukatika kwa umeme yanayodumu masaa mengi, mara nyingi hufanyika kwamba familia zinajikuta bila njia ya kupata habari, bila uwezo wa kuwasiliana na jamaa, na kama kuna mgonjwa nyumbani anayehitaji dawa za baridi, hali inaweza kuwa ngumu haraka. Taa ya mshumaa au tochi inasaidia, lakini si hiyo inayoweza kuumiza zaidi. Tatizo kubwa la kweli ni simu iliyokufa, dawa iliyoharibika kwenye jokofu, na kukosa habari za hali ya hewa au usalama.

Hali hii ilithibitishwa wakati wa mafuriko ya masika ya 2023 yaliyoathiri Garissa, Tana River, na maeneo ya pwani, ambapo majimbo hayo yalipoteza umeme kwa masaa 12 hadi 24 au zaidi kwa wakati mmoja. Wakati kama huo, kupika salama na kulisha familia yako kunakuwa jukumu la kwanza — lakini pia jukumu lenye hatari zake ikiwa hakuna tahadhari.

Hatua za Kwanza Unapotambua Umeme Haujarudi — Usisubiri Usiku

Umeme unapokatika na baada ya dakika 30 haujarudi, fanya maamuzi matatu haraka. Kwanza, fungua jokofu na friji kidogo iwezekanavyo — kila wakati unaoifungua unakimbia baridi iliyokusanywa ndani. Kulingana na mwongozo wa USDA, chakula baridi kinaweza kudumu masaa 4 ndani ya friji iliyofungwa vizuri, na masaa 48 katika friza kamili — lakini tu ikiwa imefungwa. Pili, angalia kiwango cha betri ya simu yako sasa hivi — isipozidi asilimia 50, icharge haraka kwa powerbank au kwa gari, kabla ya giza. Tatu, mwambie jirani au mwanafamilia mmoja kuwa umeme wako umekatika — mtandao wa mawasiliano wa karibu ndiyo usalama wa kweli zaidi kuliko kitu chochote unachoweza kununua dukani.

Sheria rahisi ya maamuzi: ikiwa umeme haujarudi ndani ya saa moja na una mgonjwa nyumbani anayetegemea dawa za baridi kama insulini, wasiliana na zahanati au kliniki iliyo karibu mara moja — usisubiri dawa iharibike kwanza. Kliniki nyingi za jamii Kenya zina jokofu la dharura au wanaweza kusaidia kupanga njia nyingine. Katika maeneo ya mbali kama Garissa au Tana River, ambapo umbali wa kliniki unaweza kuwa mkubwa, panga mapema na mamlaka ya afya ya wilaya yako njia mbadala ya kuhifadhi dawa hizo — hii ni hatua ambayo inaweza kupangwa kabla ya dharura kutokea.

Mkaa na Jiko la Kambi: Hatari Inayoua Kimya Kimya — Bila Harufu, Bila Onyo

Familia nyingi zinapopika kwa jiko la mkaa au jiko la kambi wakati wa kukatika kwa umeme, wanafanya hivyo ndani ya nyumba — chumbani, jikoni iliyofungwa, au sebuleni — kwa sababu nje kuna mvua au baridi. Hii ni hatua inayoweza kuua.

Mkaa unaowaka katika nafasi iliyofungwa hutoa gesi ya carbon monoxide — gesi ambayo haionekani wala hauna harufu, lakini inazuia damu yako kubeba oksijeni. Dalili za mwanzo ni maumivu ya kichwa, kizunguzungu, na usingizi — ambazo zinaweza kukufanya ulale kabla ya kutambua kuna tatizo. Shirika la Afya Duniani (WHO) linasisitiza kwamba kuchomeka kwa mkaa au kuni katika nafasi ndogo bila hewa ya kutosha ni moja ya visababishi vikuu vya vifo vya nje ya hospitali wakati wa kukatika kwa umeme (WHO).

Kanuni moja tu ya kupika kwa mkaa au jiko la kambi: pika nje ya nyumba daima — au angalau kwenye ukumbi wazi, karibu na mlango mkubwa uliofunguliwa pande zote mbili. Mvua haitoi ruhusa ya kupika ndani. Kama mvua ni kubwa sana, subiri kidogo au pika karibu na ukingo wa ukumbi unaopenya upepo. Hii si ushauri wa starehe — ni suala la uhai.

Chakula Gani Kina Usalama Wakati Friji Imezimwa?

Watu wengi hawajui muda halisi ambao chakula kinaweza kubaki salama bila baridi. Mwongozo wa vitendo kutoka USDA (USDA Food Safety) unabainisha yafuatayo:

• Nyama mbichi, samaki, na maziwa: Havifai kuliwa ikiwa vimekaa nje ya baridi kwa zaidi ya masaa 2 katika joto la kawaida la Kenya (zaidi ya nyuzi 25 Celsius). Katika joto kali la maeneo kama Garissa — ambapo joto la mchana linaweza kuzidi nyuzi 35 — muda huo unafupika zaidi, na tahadhari ya ziada inahitajika.
• Chakula kilichopikwa tayari: Kama ni saa chini ya 4 tangu kilipopikwa na kimefunikwa vizuri, bado kina usalama wa kula. Kikiwa zaidi, pika tena kwa moto mkubwa kabla ya kula.
• Nafaka, mkate, matunda, na mboga zenye ngozi: Hizi hazitegemei baridi — zinaweza kudumu bila tatizo.
• Sheria rahisi ya kujua: Ikiwa huna uhakika — huna uhakika. Usitupe pesa, lakini usishindane na maumbile ukijaribu kuhifadhi nyama iliyoshuku. Kuharisha wakati wa kukatika kwa umeme ni hali ngumu zaidi kushughulikia kuliko kupoteza chakula kimoja.

Kwa mwongozo wa ziada kuhusu akiba ya chakula cha dharura nyumbani, angalia makala hii: Akiba ya Dharura: Zungusha Bila Kupoteza Hata Tone.

Vitu vya Nyumbani Unavyohitaji Kabla Umeme Haujazima — Orodha ya Vitendo

Maandalizi mazuri ya kukatika kwa umeme hayahitaji fedha nyingi. Yanayohitajika zaidi yanaweza kukusanywa kwa hatua ndogo ndogo:

• Jiko la kambi (stove ya gesi ndogo au jiko la mkaa la nje): Kama nyumba yako ina jiko la umeme peke yake, huhitaji jiko jingine la chelezo — huhitaji la gharama. Jiko dogo la gesi linalotumia cylinder ndogo linatosha kupika chakula cha familia kwa siku 2–3.
• Mkaa au gesi ya akiba: Kilo 2–3 za mkaa au cylinder ndogo ya gesi. Hifadhi nje ya nyumba, mbali na chanzo cha moto.
• Powerbank yenye uwezo wa kutosha: Powerbank yenye uwezo wa mAh 10,000 au zaidi inaweza kucharger simu ya kawaida mara 2–3. Hii ndiyo kitu kimoja ambacho kinatofautisha familia inayopata habari na ile inayokaa gizani bila kujua kinaendelea.
• Maji ya akiba: Lita 3 kwa kila mtu kwa siku — kwa ajili ya kunywa na kupika. Hifadhi katika vyombo safi vilivyofungwa.
• Tochi na betri za ziada: Tochi inayotumia betri za AA zinazoweza kununuliwa kila mahali ni bora kuliko tochi ya USB inayotegemea umeme.
• Redio ya betri: Wakati wa hali mbaya ya hewa, redio ya FM ndiyo njia ya kuaminika zaidi ya kupata maonyo ya hali ya hewa kutoka Idara ya Hali ya Hewa Kenya (Kenya Meteorological Department), ambayo hutoa matangazo ya onyo kwa redio za FM za kikanda kabla na wakati wa msimu wa mvua. WhatsApp inaweza kushindwa ikiwa mtandao umezidiwa.

Powerbank nzuri ya dharura — aina inayoweza kuchaji vifaa vingi kwa wakati mmoja — ni uwekezaji mdogo wenye manufaa makubwa wakati wa majanga. Inastahili kuwa katika kila nyumba kama tochi.

Watoto, Wazee, na Watu Wanaotegemea Dawa — Mahitaji Maalum

Watoto wadogo hawaelewi kwa nini giza limekuja au kwa nini chakula cha kawaida hakipo. Hofu yao inaweza kuongezeka haraka, hasa usiku. Muhimu ni kuwa na taa ya laini — si mkali — karibu nawe, na kuzungumza nao kwa utulivu bila kuonyesha wasiwasi. Watoto wengi wanatulia wanapoona mzazi wake yuko imara.

Wazee wanaopata dawa za shinikizo la damu, kisukari, au moyo wana hatari kubwa zaidi pale umeme unapozimwa kwa muda mrefu. Ikiwa dawa zao zinahitaji kuhifadhiwa baridi, panga mapema na kliniki ya karibu — usiache hadi dawa ziharibike. Kenya Red Cross — wasiliana nao kupitia simu ya dharura 1199 au tawi lako la karibu — inahimiza familia zenye wanachama wanaotegemea vifaa vya umeme kama oksijeni kutoa taarifa mapema ili waweze kusaidia kupanga hifadhi mbadala au usafirishaji wa dharura (Kenya Red Cross).

Watu wenye ulemavu wa maono au wa kusikia wanahitaji mtu wa karibu — jirani au mwanafamilia — waambiwe hali haraka, kwani hawezi kupata habari kwa njia za kawaida. Hii haihusu maandalizi ya bei — inahusu mazungumzo ya awali kabla ya dharura.

Kwa masuala ya usalama wa familia wakati wa mafuriko yanayoambatana na kukatika kwa umeme, makala hii inaweza kusaidia: Mafuriko Yanakuja: Hatua za Kwanza Kuokoa Familia Yako.

Makosa Yanayofanywa Mara Nyingi — Hata na Familia Zilizojitayarisha

Kosa la kwanza na hatari zaidi: kupika mkaa ndani kwa sababu mvua inanyesha. Mvua inaweza kuvumilika. Gesi ya carbon monoxide haivumiliki — na vifo vinavyotokana na sababu hii vimeripotiwa mara kwa mara baada ya kukatika kwa umeme wakati wa masika, hasa usiku wa baridi.

Kosa la pili: kufungua na kufunga friji mara kwa mara “kuangalia” hali ya chakula. Kila ufunguzi unatoa baridi iliyokusanywa. Amua mara moja — kisha funga na usifungue tena kwa muda mrefu iwezekanavyo.

Kosa la tatu: kutegemea simu ya kawaida (bila powerbank) kupata habari. Simu zinafika chini ya asilimia 10 haraka zaidi unavyofikiri — hasa ukitumia tochi ya simu. Weka mwanga wa tochi ukizimika mapema na utegemee tochi ya kawaida badala yake.

Kosa la nne: kutopika chakula kinachohitaji kupikwa mapema. Ikiwa unajua mvua nzito inakuja — na Idara ya Hali ya Hewa Kenya hutoa maonyo hayo kupitia wavuti wao (meteo.go.ke) na matangazo ya redio ya FM za kikanda — pika chakula kinachoweza kudumu masaa mengi kabla umeme haujazima. Ugali uliobaki, maharagwe yaliyopikwa, au mchele — hivi vinaweza kulisha familia kwa muda bila kuhitaji moto mara nyingi.

Kosa la tano: kutojua hali ya jirani wako. Katika maeneo ya makazi ya kawaida — iwe ni Kibera, Mathare, vijiji vya pwani, au maeneo ya pembezoni mwa miji midogo — jirani anayeweza kukusaidia au unayeweza kumsaidia ni rasilimali kubwa zaidi kuliko vifaa vyovyote vya bei.

Utaratibu Wakati Umeme Haukurudi: Kukaa Nyumbani au Kwenda Kwa Jirani?

Maamuzi haya yanategemeana na mambo maalum, si miongozo ya ujumla. Hapa kuna jinsi ya kufikiri kuhusu hilo:

Kaa nyumbani ikiwa: una chakula cha kutosha kwa masaa 24, una njia salama ya kupika nje, watoto na wazee wako wana wasiwasi lakini wako salama kimwili, na hakuna hatari ya mafuriko au upepo mkali inayokuja katika eneo lako.

Nenda kwa jirani au mahali pa pamoja ikiwa: una mzee au mtoto mchanga ambaye anahitaji joto au baridi inayodhibitiwa, una mgonjwa anayehitaji dawa ya baridi, umekaa gizani zaidi ya saa 6 na huna habari yoyote, au kama mvua kubwa inaendelea na unaishi karibu na mto au mteremko. Katika maeneo ya Tana River na Garissa hasa, kuishi karibu na mto kunamaanisha maamuzi ya kuhama yanapaswa kufanywa mapema zaidi — usisubiri maji yafike jirani yako kwanza.

Ikiwa kunatokea hali mbaya zaidi — kama mafuriko yanayoingia mtaani — sheria ni moja tu: hamia sehemu ya juu kabla ya giza. Usisita hadi maji yafike mlangoni. Kwa mwongozo wa kina kuhusu maandalizi ya dhoruba inayoweza kuleta kukatika kwa umeme, soma pia: Dhoruba Inakuja: Je, Nyumba Yako Iko Salama?

Kitu Kimoja Unachoweza Kufanya Leo — Dakika 10, Bila Kununua Chochote

Kaa mahali ulipo sasa hivi na ufanye hivi: angalia simu yako — kiwango cha betri ni kiasi gani? Kisha angalia powerbank yako — imechajiwa? Kisha tembea hadi jikoni na uangalie — una vyombo vya kupikia vinavyoweza kutumika nje ya nyumba? Una mkaa au gesi ya chelezo?

Ikiwa jibu la swali lolote kati ya hayo ni “hapana” au “sijui” — hiyo ndiyo hatua yako ya kwanza ya leo. Si kununua kitu — ni kujua unacho na usichokuwa nacho. Orodha ya kujua hali ya nyumba yako inachukua dakika chini ya 10 na inaweza kukuokoa masaa mengi ya wasiwasi.

Mazungumzo mafupi na jirani — “tukikatikiwa umeme usiku, twaweza kupika pamoja ukumbini wako?” — yanaweza kuwa mkakati bora zaidi kuliko bidhaa yoyote ya dharura.

Muhtasari: Kukatika kwa umeme kunakuwa hatari zaidi pale ambapo hakuna maandalizi ya msingi: simu bila chaji, chakula kinachoharibika bila kujulikana, na jiko la mkaa linalowashwa ndani ya nyumba. Hatua za vitendo — pika nje daima, funga friji na usifungue bila sababu, weka powerbank imechajiwa, na kaa mawasiliano na jirani — zinafanya tofauti kubwa bila kuhitaji fedha nyingi. Kwa onyo la mapema la hali ya hewa Kenya na mipango ya msimu wa mvua, fuata taarifa za mara kwa mara kupitia Kenya Meteorological Department na unaweza pia kupata ushauri wa dharura kwa kupiga simu 1199 au kutembelea tawi la karibu la Kenya Red Cross.