Kuzuia Pigo la Jua Wakati wa Kukatika kwa Umeme na Dharura

Wakati umeme unakatika ghafla katikati ya siku ya joto kali, jambo la kwanza tunalofikiria mara nyingi ni chakula kilichopo kwenye friji au simu isiyo na chaji. Lakini hatari inayoua watu haraka zaidi ni ile isiyoonekana: joto linalojikusanya ndani ya nyumba baada ya feni kusimama. Ndani ya saa chache tu, chumba kilichofungwa kinaweza kuwa moto kuliko nje.

Makala hii inaeleza jinsi ya kujilinda wewe na familia yako dhidi ya pigo la jua (heatstroke) wakati wa dharura — kukatika kwa umeme, mafuriko, tetemeko la ardhi, au wakati unaishi katika kituo cha uhamisho. Kutoka kwa uzoefu wa kukabiliana na maafa, nimeona kwamba wagonjwa wengi wa joto hawakuwa wamefanya kazi nzito juani; walikuwa tu wamekaa ndani wakisubiri umeme urudi.

1. Kwa nini joto huwa hatari zaidi wakati wa dharura

Mwili wa binadamu hupoza joto kwa njia kuu tatu: jasho linalokauka, upepo unaopita kwenye ngozi, na kunywa maji ili kurejesha kile kilichopotea. Dharura huvunja njia zote tatu kwa wakati mmoja.

• Umeme unapokatika, feni na kiyoyozi husimama. Hewa ndani ya chumba hukaa tuli, na jasho halikauki tena.
• Maji yanapokatika au kuchafuliwa (mara nyingi baada ya mafuriko), watu hupunguza kunywa kwa makusudi ili kuhifadhi maji — hii ndiyo hatua ya hatari zaidi.
• Baada ya tetemeko au dhoruba, watu hufanya kazi nzito ya kusafisha vifusi, mara nyingi wamevaa nguo nzito na viatu vigumu, katikati ya mchana.
• Katika kituo cha uhamisho, watu wengi wamejaa katika ukumbi mmoja. Kila mwili huzalisha joto, na msongamano huinua halijoto ya ndani zaidi ya ile ya nje.

Kwa hivyo pigo la jua wakati wa maafa si tatizo la hali ya hewa peke yake. Ni tatizo la mfumo — umeme, maji, na makazi vinaposhindwa kwa pamoja.

2. Kutambua dalili mapema: hatua tatu

Joto halishambulii ghafla. Hupanda kwa hatua, na kila hatua ina dalili zake. Kujifunza hatua hizi ni ujuzi wa kuokoa maisha kwa sababu hatua ya kwanza inatibika nyumbani, na ya tatu inahitaji hospitali.

Hatua ya 1 — Onyo la mwanzo (linatibika nyumbani)

• Kizunguzungu kidogo unapoinuka
• Jasho jingi kuliko kawaida
• Mkakamao wa misuli miguuni au tumboni
• Kiu kikubwa, mkojo mchache na wa rangi ya njano nzito

Hatua ya 2 — Uchovu wa joto (unahitaji hatua ya haraka)

• Maumivu ya kichwa yanayoendelea
• Kichefuchefu au kutapika
• Udhaifu mkubwa, mtu anashindwa kutembea vizuri
• Ngozi baridi na yenye unyevu, uso wa rangi iliyofifia
• Mapigo ya moyo ya haraka

Hatua ya 3 — Pigo la jua (dharura ya kimatibabu)

• Kuchanganyikiwa, maneno yasiyoeleweka, au kupoteza fahamu
• Jasho kusimama ghafla — ngozi kavu na moto sana
• Halijoto ya mwili juu sana
• Kifafa au kutetemeka

Alama ya hatari zaidi ni mabadiliko ya tabia. Mtu anayeanza kuongea mambo yasiyoeleweka, kukataa msaada bila sababu, au kuonekana amechanganyikiwa — huyo hayuko “amechoka tu”. Ubongo wake tayari umeathirika. Katika matukio niliyoshughulikia, familia mara nyingi zilichelewa kwa sababu zilidhani mtu huyo alikuwa amelala tu.

3. Nini cha kufanya papo hapo: kupoza kabla ya kusafirisha

Kanuni muhimu ni hii: kupoza mwili kunaanza mahali mtu alipoanguka, si hospitalini. Kila dakika ya joto la juu huongeza uharibifu wa viungo. Hatua hizi zinafanyika hata bila umeme.

1. Mhamishe kwenye kivuli au chumba baridi — chini ya mti, upande wa kaskazini wa jengo, au chumba cha chini kabisa cha nyumba.
2. Ondoa nguo za ziada na fungua vifungo shingoni na kiunoni.
3. Loweka mwili kwa maji — kitambaa chenye maji, chupa ya kunyunyizia, au maji ya kumwaga moja kwa moja. Maji ya kawaida yanatosha; hayahitaji kuwa ya barafu.
4. Peperusha hewa kwa kadibodi, jamvi, au kitambaa. Maji pamoja na upepo hupoza mara kadhaa zaidi kuliko maji peke yake — hii ndiyo mbinu bora zaidi bila umeme.
5. Poza sehemu za mishipa mikubwa: shingo, kwapa, na nyonga. Weka kitambaa chenye maji baridi au chupa ya maji hapo.
6. Mpe maji tu kama yuko macho kabisa na anaweza kumeza. Kamwe usimwage maji mdomoni mwa mtu aliyepoteza fahamu.

Kama mtu amepoteza fahamu, ana kifafa, au ameacha kutokwa jasho — hii ni dharura. Tafuta huduma ya afya mara moja huku ukiendelea kumpoza njiani. Usisubiri “aone nafuu kwanza”.

4. Maji: kiasi gani, na ya aina gani

Wakati wa dharura watu huchukua uamuzi mbaya wa kupunguza kunywa maji ili kuhifadhi akiba. Kwa kweli, mwili ulioishiwa maji hushindwa kutoa jasho, na bila jasho joto hupanda kwa kasi. Maji unayonywa ni kinga, si anasa.

• Kunywa kwa ratiba, si kwa kiu. Kiu huja baada ya mwili tayari kupungukiwa. Kunywa kiasi kidogo kila baada ya dakika 20–30, badala ya kunywa kingi mara moja.
• Ongeza chumvi kidogo. Jasho hutoa chumvi pamoja na maji. Ukinywa maji safi peke yake kwa masaa mengi ukitokwa jasho jingi, unaweza kuzidiwa. Suluhisho la ORS (oral rehydration salts) ni bora zaidi — linapatikana kwa bei nafuu katika duka la dawa lolote na linapaswa kuwa kwenye mfuko wa dharura wa kila familia.
• Angalia rangi ya mkojo. Njano hafifu = uko sawa. Njano nzito au mkojo mchache sana = unahitaji kunywa zaidi sasa hivi. Hii ni njia rahisi ya kupima bila kifaa chochote.
• Epuka pombe — huongeza upotevu wa maji mwilini.
• Maji ya mafuriko si salama kunywa hata baada ya kuchemshwa kama yamechanganyika na maji taka au kemikali. Tumia maji yaliyohifadhiwa, maji ya chupa, au maji yaliyotibiwa kwa vidonge vya klorini.

Kwa familia ya watu wanne, akiba ya lita 3 kwa mtu kwa siku, kwa siku tatu, ni msingi wa kuanzia — takribani lita 36. Wakati wa joto kali, panga kwa zaidi.

5. Kupoza nyumba bila umeme

Kama umeme haupo kwa siku moja au zaidi, nyumba yenyewe inakuwa silaha au kinga. Mambo haya hufanya tofauti kubwa na hayahitaji gharama:

• Funga madirisha na mapazia upande wa jua asubuhi na mchana. Zuia jua lisiingie kabla halijaingiza joto ndani. Hii ni tofauti na hisia ya kawaida ya “kufungua ili hewa iingie” — hewa ya nje ya mchana huleta joto zaidi.
• Fungua madirisha ya pande mbili tofauti usiku ili upepo upite (cross-ventilation). Hewa baridi ya usiku ndiyo nafasi yako halisi ya kupoza nyumba.
• Kaa kwenye ghorofa ya chini. Joto hupanda juu; chumba cha juu kinaweza kuwa na tofauti kubwa ya halijoto.
• Tumia kitambaa chenye maji mbele ya dirisha lililo wazi — hewa inayopita hupoa kidogo inapokausha maji.
• Punguza vyanzo vya joto ndani: pika nje au mapema asubuhi, zima vifaa visivyohitajika.
• Bakuli la maji na kitambaa kando ya kila mtu — kufuta shingo na mikono kila mara ni njia ya bei ya sifuri ya kupoza.

Kama kupoza nyumbani hakuwezekani kabisa, hamia mahali penye kiyoyozi au kivuli kizuri kwa masaa machache ya joto kali zaidi (kawaida 11:00–16:00) — soko lenye paa, kanisa au msikiti, kituo cha afya, au nyumba ya jirani mwenye jenereta. Kwenda mahali pengine kwa masaa manne si kushindwa; ni mkakati.

6. Watu wanaohitaji ulinzi wa ziada

Hatari ya joto haigawanyiki sawa. Katika kila familia kuna watu wanaohitaji mtu wa kuwaangalia kwa makusudi:

• Watoto wadogo — miili midogo hupata joto haraka, na hawawezi kueleza dalili zao. Watoto chini ya miaka miwili hawapaswi kamwe kuachwa ndani ya gari lililoegeshwa, hata kwa dakika chache.
• Wazee — hisia ya kiu hupungua kwa umri, na dawa nyingi (za shinikizo la damu, za mkojo) huongeza upotevu wa maji. Wazee wanaoishi peke yao ndio kundi lililo hatarini zaidi katika mawimbi ya joto duniani kote.
• Wajawazito — mahitaji ya maji ni makubwa zaidi.
• Watu wenye magonjwa sugu — kisukari, magonjwa ya moyo, magonjwa ya figo.
• Watu wenye ulemavu ambao hawawezi kujihamishia kivuli au kujimwagia maji wenyewe.
• Wanaofanya kazi ya kusafisha baada ya maafa — hasa wanaume vijana wanaojiona wana nguvu. Katika uzoefu wangu wa kazi za uokoaji, hawa ndio hukataa mapumziko hadi wanapoanguka.

Mbinu rahisi na yenye nguvu: mfumo wa marafiki wawili. Kila mtu apewe mtu mmoja wa kumwangalia. Kila saa, muulize swali rahisi: “Umenywa maji mara ngapi?” Watu hawagundui dalili zao wenyewe, lakini huziona kwa mwenzao.

7. Kazi ya kusafisha baada ya maafa: sheria za usalama

Baada ya mafuriko au dhoruba, kazi ya kusafisha huanza mara moja — mara nyingi katikati ya joto kali, wakati maji na umeme bado havijarudi. Hii ndiyo hali hatari zaidi ya joto katika mzunguko mzima wa maafa.

• Fanya kazi nzito asubuhi mapema au jioni. Epuka saa za 11:00–16:00 kwa kazi ya nguvu.
• Pumzika kwa ratiba, si kwa uchovu. Dakika 10 za kupumzika kwa kila saa moja ya kazi, kwenye kivuli, ni kanuni nzuri ya kuanzia.
• Vaa kofia yenye ukingo mpana na nguo nyepesi za rangi hafifu.
• Usifanye kazi peke yako. Kama utaanguka bila mtu wa kukuona, muda wa kugundulika unakuwa mrefu mno.
• Weka maji na ORS mahali pa kazi, si nyumbani mbali.

Pointi za maamuzi: jiulize maswali haya matano

Wakati wa dharura hakuna nafasi ya kufikiria kwa muda mrefu. Maswali haya matano hutoa uamuzi wa haraka:

1. Je, mkojo wangu ni wa rangi nzito? Ndiyo → kunywa sasa hivi, usisubiri kiu.
2. Je, chumba kimekuwa na hewa tuli kwa zaidi ya saa mbili? Ndiyo → fungua hewa au hamia mahali pengine.
3. Je, kuna mtu hapa asiyeongea kama kawaida? Ndiyo → mpoze mara moja na tafuta msaada wa afya.
4. Je, ninafanya kazi nzito kati ya saa 5 asubuhi na 10 jioni (11:00–16:00)? Ndiyo → simamisha au punguza; ahirisha hadi jioni.
5. Je, nina mtu anayeniangalia mimi? Hapana → panga mfumo wa marafiki wawili sasa.

Hatua za leo: dakika 30 zinazotosha

Maandalizi hayahitaji siku nzima. Vitu hivi vinaweza kufanyika leo:

• Weka pakiti 5–10 za ORS kwenye mfuko wa dharura. Gharama ni ndogo, thamani ni kubwa.
• Jaza chupa za maji na uziweke mahali penye kivuli; badilisha kila baada ya miezi mitatu.
• Weka feni ya mkono au kadibodi ngumu na taulo ndogo mbili kwenye mfuko wa dharura.
• Tambua chumba baridi zaidi cha nyumba yako — sema jina lake kwa sauti kwa familia yote leo.
• Tambua mahali pa umma penye kivuli au kiyoyozi ndani ya dakika 15 za kutembea.
• Panga mfumo wa marafiki wawili: nani atamwangalia bibi? Nani atamwangalia mtoto mdogo?
• Hifadhi namba ya huduma ya afya ya karibu kwenye simu na pia kwenye karatasi.

Hitimisho

Pigo la jua ni mojawapo ya hatari chache za maafa ambazo zinazuilika karibu kabisa. Halihitaji vifaa vya gharama wala mafunzo maalum. Linahitaji vitu vitatu tu: maji ya kutosha, hewa au kivuli, na mtu anayekuangalia.

Kutoka kwa uzoefu wa kukabiliana na maafa, jambo linalonigusa zaidi ni kwamba wagonjwa wengi wa joto walikuwa na maji karibu nao — hawakunywa tu kwa sababu walikuwa wanahifadhi, au walikuwa na shughuli nyingi, au hakuna aliyewakumbusha. Kikumbusho ndicho kinachokosekana mara nyingi, si rasilimali.

Kwa hivyo mpango bora wa leo ni rahisi: amua sasa nani atamkumbusha nani kunywa maji wakati umeme utakapokatika. Uamuzi huo mdogo ndio unaotenganisha usumbufu wa siku moja na dharura ya kimatibabu.

Vyanzo (Marejeleo Rasmi)

• National Drought Management Authority (NDMA), Kenya
• Kenya Meteorological Department
• UN OCHA — Eastern Africa